فرامرز رفیع‌پور

بسم الله الرحمن الرحیم

پیشگفتار:

به اسم خالقی که به اسماء زیبای او ارکان کل شیء بنا شده است. اما شعاع هیچیک از آن اسماء او در دایره فهم ما نمی گنجد. هم او در نظام عظیم خلقتش ذرهٔ کوچک و ناچیز زمین را آفرید و بر روی آن موجوداتی ناچیزتر را. از آن میان موجودی به نام انسان را رشد داد و به دستگاه های احساسی، ادراکی و فکری پیشرفته تری؛ با اندکی اختیار مجهز کرد، تا ذره ای از عظمتش را بچشد، درمسیر او بکوشد و او را بستاید. اما از نظر تجهیز قدرت دستگاه های مذکور (احساس، ادراک و فکر) بین انسانها تفاوت نهاد و برخی را به قدرت بیشتر و برخی کمتر مجهز نمود. (...فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ...۱) ... (...لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً۲) از آن گروه اول (مجهزترها)، برخی در افزایش گنجایش فکر و شناخت می کوشند و به مرزهای شناخت آدمی می رسند. سپس در میان آنان برخی مغرور گشته و هر آنچه را که در فهم و وهمشان نمی گنجد، نفی می کنند "بَلْ کَذَّبُوا بِمَا لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ ...".۳ اینان عموما کسانی هستند که گرچه خداوند آنان را تا اندازه ای به فکر مجهز کرده، اما همان فکر محدود موجب گمراهی آنان می گردد زیرا که خداوند آنها را از احساس و ادراک (قلب) محروم ساخته و لذا همان فکر موجب گمراهی آنان است ("...أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلی عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلی سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلی بَصَرِهِ غِشَاوَةً.. "٤. اما برخی دیگر که خداوند برآنان منت نهاده وعلاوه بر فکر، آنان را به آن دو گوهر دیگر نیز آراسته است، وقتی به آیات الهی (روز و شب، گردش آسمان و زمین، ستارگان، کهکشانها، موجودات و مورچگان ...) می نگرند و تلاش همه آنها را ادراک می کنند که ...یَطْلُبُهُ حَثِیثاً ...٥، هق هق کنان به سجده می افتند ("یَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّداً ... یَبْکُونَ وَ یَزِیدُهُمْ خُشُوعاً"٦). آنان می فهمند که او:

اینان که بدینجا می رسند، آتش عشق شناخت (معرفت) در دلشان شعله ورتر می گردد و میل به معرفت بیشتر این عظمت دارند. اما عمر کوتاه و محدود را مانع می بینند. به راستی اگر ما به جای ... "أَلْفِ شَهْرٍ" ( = ۸۶ سال) ۷ ۸۶۰ سال عمر می داشتیم، بسیار بیشتر ادراک می کردیم و بیشتر می فهمیدیم. اما تعمق در این آرزو تنها این نکته را به ما می فهماند: ما که امروز ۴۰، ۵۰، ۶۰ یا ۷۰ ساله و بیشتر هستیم و این اندازه به تجربه، فکر و شناخت خود می بالیم، در آن صورت در مقایسه با آن عمر، مانند بچه های ۴، ۵، ۶، یا ۷ ساله و .... هستیم. اما تحقق آن آرزو (داشتن زمان و عمر بیشتر) الزاما لازمه کسب معرفت بیشتر نیست. آنان که در کسب معرفت جلوتر رفته اند، فهمیده اند که زمان (عمر) بیشتر و تلاش بیشتر کسب شناخت و علم، وسیله اصلی دستیابی به معرفت نیست این تلاش و علم بدست آمده از آن، در بهترین حالت به یک دانشمند کمک می کند تا به نادانی خود پی برد.

آنها دریافته اند که برای دستیابی به آن معرفت راه دیگری خارج از قالب های تصور و تفکر ما نیز وجود دارد

این راه از طریق علم رسمی میسر نمی شود حتی اگر هزار سال باشد. که "علم رسمی سر بسر قیل است و قال (شیخ بهائی). این علم دیگری است این علم الله" است، "علم لدنی" است، این علم تنها با تلاش و کنکاش و زمان بدست نمی آید بلکه با روشی دیگر حاصل می گردد. در اینجا دیگر "فکر" کارساز و راه برهر کسی باز نیست.

اما در این مسیر موانع زیادی وجود دارد برداشتن این موانع نیز به میزان تهذیب خلوص و خواهش خالصانه از درگاهش بستگی دارد... حالا ببینید آنکه به مکتب نرفته و خط ننوشته بدین منبع دستیافته، چه خلوص و خصوصیتی داشته است. به همین دلیل است که می فرماید: "إِنَّ اللَّهَ وَ مَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ ..." (سجده ۵۶) باری کار حاضر نیز از طریق معمول علمی و تلاش در کتب و مقالات حاصل نشد. گرچه مطالعات و تلاشهای علمی قبلی ،طولانی زمینه ساز بوده است، اما این کار فراتر از توان "من"، انسان و جمعی از انسانها است برخی از دوستان صالح می دانند که کشف این وسعت و عمق از مطالب ارتباط ساختارمند بین آنها و نیروی پرداختن به آن، فقط و فقط از طریق التماس به درگاه او میسر شد و کار "من" نبود که "من"ی وجود ندارد؛ هر چه هست اوست.

بدین منظور سالیان دراز از همه جا و همه کس بریده، مورچه وار تابع فرمانش در این ظلمات و بیابان بیکران، سرگردان درجستجوی کشف مسائل بودم و همواره در اوج ناامیدی "من حيث لا يحتسب" بر این مورچه کوچک راهی باز نمود.

اما مسئله فقط کنکاش و کشف شبکه بسیار وسیع و بسیار پیچیده مسائل ایران نبود و نیست. مشکل مهم دیگر درک و پذیرش مسئولان و خوانندگان است. گرچه تلاش من بر آن بوده که با رعایت احترام و با شیوه ای ملایم و مطبوع مطالب را بنگارم، اما در هر صورت وضعیت کنونی کشور مانند بیماری است که نیاز به جراحی و به دارو دارد و همیشه نمی توان بطور کامل تلخی دارو را گرفت.

در اینجا وظیفه خود میدانم از تمام کسانی که مرا در این مسیر یاری کردند، تشکر نمایم. ابتدا سپاس و ستایش به درگاه الهی که هدایتگران مختلف، مخصوصا استاد بزرگوارم را مامور هدایت و کاهش جهل من نمود. سپس مانند همیشه قدردان یار وفادار و همسر عزیزم هستم که تمام سختی ها را برخود گرفت تا من بتوانم بطور متمرکز به این کار بپردازم. سپاس خاص از استاد محترم و دوست عزیز جناب آقای دکتر نمازی لازم است که با صرف وقت و تحمل زحمت زیاد، فراتر از بازخوانی بسیار دقیق و تصحیحات فراوان، پیشنهادهای اصلاحی مفیدی نیز دادند. از جناب آقای محجوب و جناب آقای رضائی از شرکت سهامی انتشار که مانند همیشه با بنده در همه زمینه های مربوط به چاپ همراهی کردند و همچنین از دوستان وزارت ارشاد که با درک اهمیت مسئله و ضرورت سرعت چاپ و انتشار ، مراحل ارزیابی را تسریع نمودند، متشکرم. از خانم زهرا معدنی پور برای تهیه برخی از اطلاعات و از خانم مریم اسماعیلی برای برخی از عکس ها، ممنونم. زحمات جناب آقای دکتر طهرانچی جناب آقای دکتر پیمان صالحی و جناب آقای دکتر هومن لیاقتی و همکاران عزیز معاونت پژوهشی دانشگاه شهید بهشتی و همچنین جناب آقای دکتر علیخانی (پژوهشکده مطالعات فرهنگی اجتماعی برای یافتن یک منبع مالی جهت تامین این کار بسیار جای قدردانی دارد؛ هرچند که نهایتا این کار بدون هیچ کمک مالی انجام گرفت. زیرا از یک طرف مسئله و ابعاد وسیع و پیچیدگی آن در قالب های تنگ قواعد و آئین نامه ها نمی گنجید و مایل نبودم برای دریافت مبلغی این کار مهم را فدا کنم. از طرف دیگر در حقیقت در پایان کار متوجه شدم که این کار که تماما مرهون الطاف الهی است نباید به انگیزه مادی آلوده شود و باید به عنوان وظیفه ای بسیار ناچیز به ملت شریف ایران و دلاور مردان و زنانی که ایران را از آسیب دشمن و ویرانی حفظ نمودند و همچنین کسانی که می خواهند در آینده ایران را بسازند، تقدیم گردد.

فرامرز رفیع پور (..)

جاجرود: ۱۳۹۳/۳/۱۹

یک سال بعد در چاپ دوم این کتاب تلاش شد اشتباهات تایپی یافت شده و برخی ناخوانائی ها اصلاح گردد. به علاوه قرار شد که کتاب به دو نوع چاپ شود یکی به اندازه گذشته با اصلاحات ذکر شده و قیمتی نازلتر دیگری با حروف درشتتر و لذا تعداد صفحات بیشتر امیدوارم شرکت محترم انتشار نیز در کاهش قیمت تلاش نماید تا انتظارات خوانندگان محترم بهتر برآورده شود.

جاجرود: ۱۳۹۴/۳/۱۹ فرامرز رفیع پور (..)

مقدمه: طرح مسئله

کشور ایران در شرایط دشوار و در عین حال تعیین کننده ای به سر می برد. دوست و دشمن نظام سیاسی ایران می دانند که انقلاب اسلامی منافع کشورهای غربی را تهدید و آنها را بر ضد ایران بسیج نمود. عدم موفقیت کشورهای غربی و شرقی در جنگ نظامی همه جانبه در پوشش ظاهری یک دشمن همسایه و اتفاقا موفقیت ایران در این جنگ، موجب شد که آنها صحنه جنگ را عوض و جنگ نظامی را به یک جنگ فرهنگی ـ اجتماعی تبدیل نمایند. هدف آنها این است که با تخریب بنیان و پای بست های فرهنگی و اجتماعی موجود ایران، پایگاه مسئولان نظام را متزلزل و از آن طریق نظام سیاسی را سرنگون سازند. برخی از مخالفان نظام سیاسی ایران شاید بگویند: «چه مانعی دارد؟ خیلی هم خوب است". اینان اگر خردمند و وطن دوست باشند، باید ابعاد مسئله را بطور وسیعتر در نظر گیرند: مسئله فقط این نیست که یک نظام سیاسی سقوط یا تغییر کند، بلکه مهمتر آن است که تخریب نظام فرهنگی اجتماعی ایران قابل ترمیم نخواهد بود. تخریب حاصل از این جنگ، قابل مقایسه با تخریب نظامی و یا تخریب اقتصادی نیست. زیرا تخریب جنگی و اقتصادی را می توان با سرمایه، ابزار و روشهای مختلف ــ در یک زمان نسبتا قابل پیش بینی ــ بالاخره جبران کرد، آنچنان که ژاپن و آلمان کردند. اما تخریب شالوده های نظام فرهنگی ــ اجتماعی کاری نیست که به آن سادگی بتوان آن را ترمیم نمود؛ مانند جوانانی که معتاد شوند و بخواهیم آنها را از اعتیاد برهانیم، درصد موفقیت بسیار پائین خواهد بود.

• وقتی دروغ و تقلب و انواع فساد های مالی، علمی،... در کشور رایج شد،
• وقتی اخلاق، ملاحظات انسانی و الفت ها رخت بربستند و
• وقتی تمام قیودات جمعی سست شدند،
• وقتی وفاق ارزشی جمعی از بین رفت،
• وقتی پیوندها و اتصالات اجتماعی کنده شدند و دهها و دهها پیامدهای وحشتناک دیگر... پیش آمد،

چطور می توان دوباره ساختمان جامعه را برپا ساخت؟ این یک ظلم بزرگ به مهد فرهنگ و تمدن جهانی ایران زمین و مردم شریف آن و به بشریت خواهد بود و دامنه این تخریب بعدا حتی آن جوامع را نیز فراخواهد گرفت. به منظور موفقیت در این جنگ، آنها تعداد زیادی از دانشمندان زبده خود را بطور جمعی، در سازمانهای نظام یافته و مجهز بسیج نموده اند، تا با طرح نقشه های بسیار دقیق و روش های ظریف و نامحسوس زیرساختهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و...ایران را تخریب و از آن طریق شرایط سقوط نظام جمهوری اسلامی را فراهم آورند.۹ این نقشه در سطحی بسیار متفکرانه، بسیار پیچیده و غیرقابل ادراک برای مسئولان و حتی برای اکثر متفکران کشور است و به گونه ای است که آنها فقط آثار نهائی و حلقه های پایانی زنجیره نقشه عملیاتی را خواهند دید. سپس آنها برای مقابله با آن آثار و حلقه های

آخر، زحمات بسیار کشیده و نیروی زیادی مصرف می کنند؛ اما عموما بی نتیجه یا با نتیجه معکوس. زیرا که دستگاه تولید وعلت های اصلی مسائل را نمی بینند و فقط با معلول ها برخورد موضعی می کنند. در حالیکه مسائل یکی بعد از دیگری با شتاب بیشتری بروز می کنند و گاه نیروهای کنترل کننده فعال نیز مایوس می شوند. عمق فکری این نقشه قابل مقایسه با نقشهٔ بازی شطرنج کاسپارف است که حتی شطرنج بازان متوسط نیز آن را درک نمی کنند، چه رسد به شطرنج بازان مبتدی و آنانکه از آن بازی هیچ نمی فهمند. برای تجسم بهتر، چند ریاضیدان طراز اول جهان را در نظر بگیرید که به خاطر ارائه مدل های جدید ریاضی برنده جایزه نوبل شده اند! برخی از اساتید محترم این رشته در فرهنگستان علوم که من افتخار آشنائیشان را دارم، منظور من از این سئوال را می فهمند که: چند درصد از اساتید دانشگاههای ما می توانند، چقدر از آن مدل ها و فرمول ها سردرآورند؟ (ونه آنکه تولید کنند!!) حال چه رسد به سطح فوق لیسانس ریاضی، لیسانس، سالهای پائین تا دوم راهنمائی و کسانیکه اصلا از ریاضی چیزی نمی فهمند. روشن است که هرچه پائین تر، کمتر می فهمند. خوب: معمولا افراد و مسئولانی که از ریاضی سردرنمی آورند، وقتی یک فرمول ریاضی را ببینند، همان اول قبول می کنند که نمی فهمند. اما آیا آنان که مدل ها و فرمول های نقشه پیچیده فرهنگی ـ اجتماعی غیرقابل رؤیت را نمی بینند، می پذیرند که نمی فهمند؟ چرا؟ گذشته از آنکه مدل های فرهنگی اجتماعی مانند ریاضیات آنقدر مشخص، ملموس و جهانی (جهان شمول) نیستند، که مرزها و اشتباهات آن فورا قابل رؤیت و پیگیری باشند، اینجا دشمن متفکر از روش ها و تئوریهای جالبی برای ایجاد موانع ادراکی استفاده می کند، تا ما نتوانیم به نقشه پی ببریم. به همین علت نیز ـ و این نکته بسیار مهم است ـ اگر یک یا چند نفر هم نقشه را بفهمند، از نظر آنها هیچ مهم نیست و نقشهٔ آنها را به هم نمی زند. زیرا اینان که فهمیده اند، چگونه می خواهند این را به آنانی که نمی فهمند، بفهمانند؟ برای درک بهتر، در اینجا من از دانش بومی خودمان کمک می گیرم: اکثر اهل فکر این شعر منتسب به ابن یمین فریومدی را شنیده اند: "آن کس که نداند و نداند که نداند...". باید توجه داشت که این و بقیه ابیات پرمغز آن ۱۰ درواقع در قالب یک ماتریس، چهار نوع قانونمندی از چهار دسته از افراد را نشان می دهند که آخرین ها معمولا خود را جز اولین ها می پندارند. در قرآن شریف نیز به این قانونمندی توجه شده است: "الَّذِینَ هُمْ فِی غَمْرَةٍ سَاهُونَ" (ذاریات ۱۱) . بر اساس این قانونمندی، افراد مورد هدف دشمن نباید بدانند و نباید بدانند که نمی دانند.

البته تردید نیست که سران اصلی کشور ما از میانگین مسئولان کشورهای دیگر هم متفکرتر و هم باهوش ترند و نشان داده اند که خیلی زودتر از اکثر اساتید حتی برخی از مسائل را ادراک کرده اند. اما اینجا بحث بر روی فرد نیست؛ اینجا بحث بر روی چند نکته دیگر است:

• سیستم "مسئله یابی" و "کشف سریع و جامع مسائل"،
• سیستم و سازماندهی برخورد مناسب و مؤثر نه چماقی و شعاری با مسائل کشف شده و
• از همه مهمتر سیستم فرهنگی به عنوان موتور اصلی حرکت و کنترل درونی مسائل.

اقلا این سه نکته در کنار دستگاههای اجرا کننده به علل فرهنگی و اجتماعی که در فصول مربوط تشریح شده اند - کارائی لازم را ندارند و به بیت آخر ابن یمین نزدیکند. به همین علت نیز توصیه های مسئولان متفکر و دردمند ما که با صرف هزینه های زیاد و روش های ( ... ) پیگیری میشود کمتر نتایج مطلوب و بیشتر نتایج معکوس به همراه داشته و در نتیجه مسائل روز به روز بیشتر و پیچیده تر شده اند. بطوریکه:

این مسائل هستند که بر مسئولان احاطه دارند و نه کوشندگان حل مسائل بر مسائل! اتفاقا این کوشندگان مانند مبتدیانی در بازی با کاسپارف عموما درست در همان مسیری می روند که برایشان تعیین شده است و با هر اقدام در جهت حل یک مسئله، مسائل بزرگتر جدید و پیچیده تری می آفرینند به عبارت دیگر یک مسئله را با ایجاد یک مسئله بزرگتر حل و مسائل بزرگتر را جایگزین مسائل کوچکتر میکنند و همزمان شعار افتخار سرمی دهند.

حال وقتی دوران یکی در قالبهایی که خود ندانسته و به تقلید از الگوهای غربی تعیین کرده اند، به پایان میرسد و فریاد مردم نیز بلند میشود شخص بعدی با شعارهای جدید مجددا از نو فرایند آزمایش و خطا را در ریلهائی که کاسپارف های بازی سیاسی غرب برایشان چیده اند ادامه می دهد...

در نتیجه با افزایش مسائل و پیچیده تر شدن وضعیت، خطر فلج اجتماعی و تخریب شالوده های اصلی نظام ،فرهنگی ،اجتماعی ،سیاسی اقتصادی افزایش می یابد و دشمن به هدف خود می رسد.

علت این فرایند در استفاده از همین قانونمندی نداند و نداند که نداند است که استعمار به بهترین وجه و به انحاء گوناگون بر ضد ایران بکار می برد و از همین جا ما بزرگترین ضربه ها را خورده و می خوریم

اما علاوه بر این دشمن متفکر برای رسیدن به اهداف خود از یک قانونمندی حکیمانه مکمل دیگر خود ما از) شیخ اجل سعدی (گلستان استفاده می کند

برداشت مستقیم از این قانونمندی حکیمانه برای همه روشن است. اما این قانونمندی ترکیب های مفهومی مختلفی دارد که یکی از آنها در شکل معکوس آن است. بدین معنی که در برخی از موارد اگر فرد یا گروهی بخواهد در مقابل دشمن قوی خود موفق شود، باید

توانائی خود را در چشم او کمتر جلوه دهد، تا او نیازی به بسیج همه نیروهایش را برا مقابله نبیند و در راحتی خیال به سر برد. ۱۱ لذا بر اساس این دو قانونمندی که تاثیر تشدید کننده یا "تضریبی" (multiplicative) بر روی یکدیگر دارند، آنها از روش ها و مکانیسم های مختلفی استفاده می کنند، تا ارزیابی نادرستی از آنها و از خودمان داشته باشیم و آن جابجائی غرور و اعتماد به نفس است. بدین معنی که

• از یک طرف با ایجاد غرور غلط، موجب ارزیابی زیاد و غیرواقعی از توانمندی

خود و ارزیابی کم از خطرات دشمن شویم.

• از طرف دیگر در جاهای مهم و خطرناک برای دشمن، خود را بی اهمیت و ناتوار

بپنداریم، تا دست از مقابله برداریم و در مقابل خواسته های دشمن کوتاه بیائیم. هر دوی این روش ها در مقابل ما بکار گرفته می شود: ◄ اولی را در مورد برخی از مسئولان و طرفداران نظام و ◄ دومی را برای مخالفان و ناراضیان که همواره در پی کوتاه آمدن در مقابل دشمن و کنار آمدن با آن هستند.

◄ اولین عامل، غرور برخی از مسئولان و دست اندرکاران ما است که در پی صعود ناگهانی از لایه های پائین به بالا، دیگر خود را "ختم" (end) و "فَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ" و دشمن را حقیر و بیچاره می پندارند. در این جریان، دو گروه دیگر که خود را با روشهائی به مرکز قدرت نزدیک کرده اند، به غرور مسئولان و پنداشت غلط آنها دامن می زنند: یکی کسانی که می خواهند این مسیر سقوط ادامه یابد و مسئولان به آن واقف نگردند. دیگر آنانی که سود خود را در این شرایط می بینند و از این آب گل آلود بهره می گیرند، درحالیکه در لحظات خطر، با گذرنامه و تابعیت کشورهای دیگر، با لبخند به ما دست تکان می دهند. مخصوصا این دوگروه آخر با روش های گوناگون،

• با بیانات افراطی و احساسی آنقدر برغرور می افزایند و
• یک فضای (جَوَ) همجوری فراگیر بوجود می آورند و
• یک مسابقه تمجید از نظام برپا می کنند،

تا کسی جرات بیان واقعیات را نداشته باشد. در نتیجه در این فضا، هر اعلام خطر و یـ کمترین گوشزد درباره یک مسیر اشتباه، حمل بر انتقاد از نظام می شود و با تحریک "گرگان میش پوش" فریاد بیخردان بلند می شود که "آقا این آب به آسیاب دشمن ریختن است"... " این باعث تضعیف نظام و تضعیف روحیه مردم،...می شود" بدیهی است که در این جَوَ همجوری تمجیدآمیز و غرورافزا، افراد کنترل کننده نیز هر مطلب خیرخواهانه ای را برضد نظام تفسیر می کنند؛ آنچنانکه مسئول حراست دانشگاه هـ می گفت: از فلانجا زنگ زدند که "چرا شما اجازه دادید کتاب توسعه و تضاد چاپ شود؟"

اما خوشبختانه ایشان و جناب رئیس محترم دانشگاه می‌دانستند که بنده ناصحی امین هستم؛ هر چند که در جوّ ساخته شده، ناصحان مغضوبند.

لذا مسئولان باید بدانند که ایجاد چنین جوّ تمجید و عدم اجازه تذکر خیرخواهانه، خود از دو جانب نقشهٔ نامرئی دشمن است:

• از یک جانب در واقع برای حفظ و تقویت همان "نداند که نداند" و
• از جانب دیگر برای دلسردی خیرخواهان و کنار کشیدن آنها و نهایتا ایجاد جوّ اختناق.

مسئولان ما و مخصوصا دستگاه‌های کنترل کننده باید بدانند که وقتی یک جامعه پیشرفت می‌کند که نقائص آن اصلاح شوند و نقائص را وقتی می‌توان اصلاح و برطرف کرد که آنها را شناخت. مگر نه اینکه خود این دستگاه‌ها زحمت می‌کشند و در بولتن‌ها و گزارش‌های محرمانه وضعیت را برای مسئولان تشریح می‌کنند؟ اما خود آنها نیز می‌دانند که برخی از خوانندگان آنها آنقدر گرفتار درگیریهای خود هستند که نه به زحمت آنها و نه به وخامت وضع توجه می‌کنند. برخی از نادانان و مغرضان حتی خیرخواه ترین افراد را به "سیاه نمائی" متهم می‌کنند. آیا این روش تثبیت "نداند که نداند" نیست؟ باید دانست در صورتیکه مسئولان یک جامعه انتظار داشته باشند، فقط از خوبی‌ها صحبت شود و – مانند زمان شاه – اجازه ندهند نقائص نشان داده شوند، از یک طرف جامعه ایران هرگز اصلاح نخواهد شد و از طرف دیگر نارضایتی پنهان افزایش خواهد یافت. در پی آن مسئولان کشور مشروعیت خود را از دست خواهند داد و با جنبش‌های ناگهانی غیرقابل ادراک روبرو خواهند شد. و این آرزو و خدعه استعمار است. برای اصلاح وضعیت کشور، چه راهی بهتر از این وجود دارد که دانشمندان خیرخواه و دلسوز نظرات علمی، صادقانه و خیرخواهانه خود را بیان کنند، هرچند که در ابتدا تلخ و ناگوار آید؟

(سعدی بوستان باب اول در عدل و تدبیر رای)

توجه داشته باشیم که در طول تاریخ، ایران وقتی پیشرفت نمود که حاکمان پندها و اندرزهای دانشمندان را بکار بردند و درست وقتی خود را از آن بی‌نیاز دیدند، سرنگون شدند. مسئولان باید بپذیرند که قدرت پیش بینی دانشمندان بیشتر از افراد معمولی است. دانشمندان واقعی (و نه برخی مدرک داران بی علم) به علت تسلط بر تئوری‌ها، بیشتر رویدادهای عملی را می‌توانند در دستگاه‌های تئوریک مربوط و مناسب آن مسئله قرار دهند و پیامدهای آن را سال‌ها زودتر از دیگران پیش بینی نمایند.۱۲ در این رابطه، مسئولان کشور عموما با دو نگاه با ما برخورد می‌کنند: از یک سو با یک نگاه مثبت و از سوی دیگر با یک نگاه عاقلان اندر سفیه که "باز این دیوانه چه می‌گوید" و "بیخود وقت ما را می‌گیرد". به عبارت دیگر ما از یک طرف اعتبار داریم و از طرف دیگر بی اعتبار تلقی می‌شویم. چرا؟ زیرا آن نگاه مثبت برمی گردد به آنچه ما در گذشته گفته بودیم و بعدا در عمل به وقوع پیوسته و لذا باعث کسب اعتبار شده است. اما نگاه دوم

برمی گردد به تحلیل هائی در مورد آینده که هنوز به وقوع نپیوسته است و مسئولان با چشم خود نمی بینند، نمی پذیرند. لذا ما از این طریق اعتبار از دست می دهیم.

فردوسی

اما اگر به این نظرات آنچنان که در کتابهای "توسعه و تضاد"، "سرطان فساد" و... و مخصوصا بطور جامع در این کار آورده شده است، توجه نشود و مسئولان مطالب نپذیرند، تا بعد از وقوع، خود با چشم خود ببینند، در آن صورت مانند گذشته، از وقایع تر خواهند ماند و امکان ندارد، بتوانند بر مسائل چیره شوند. در نتیجه پایگاه خود را دست خواهند داد۱۳.

و اما در مورد مخالفان:

وقتی برخی از مسئولان آنقدر مغرور شوند و بر اساس نقشه دشمن ـ به امتیازات فوـ العاده دستیابند، به تجملات روی آورند، به فساد آلوده شوند و .... و از این طریق ارزشها انقلابی الهی جامعه را به ارزشهای مادی تبدیل کنند در آن صورت از یک طرف رقابت ها بر سر موهبات در می گیرد و فرهنگ الفت و ایثار به حسادت و تضاد تبدیل می گردد از طرف دیگر پایگاه مردمی آنها از دست میرود لذا مسئولان از دو جانب برای خو مخالف تولید می کنند یکی از جانب رقبا و دیگری از جانب مردمی که از آنها انتظار خدمت خالصانه دارند.

در این شرایط رقابت و تضاد آن هم وقتی همراه با حرکتهای احساسی شود، طرفین بر روی یکدیگر متمرکز میشوند و هر یک فقط دیگری را به عنوان دشمن درجه یک می بیند. در این شرایط گاه منافع جمعی و ملی فدای رقابتهای گروهی می گردد و این واقعیت که کشورهای دیگر برضد ایران بسیج شده اند فراموش میشود. دیگر بسیاری از روشنفکران دانشگاهیان و حتی سیاستمداران مایل به قبول دشمن خارجی نیستند. در این رقابت هرکس مخالف گروه مقابل بود خوب است؛ "دشمن ما اینها هستند! نه آنها!". اینجـ دیگر اهداف انقلاب که برایش آن همه شهید داده شده است، فراموش می شود.

این هنر قابل تحسین کشورهای غربی است که چگونه موفق شده اند، نقش خود را از اذهان محو کنند و این باور را در ذهن این عزیزان تا این حد متبلور و "غالب" نمایند که آنـ نیستند که وضعیت را این گونه دستکاری کرده و میکنند بلکه این مسئولان جامعه هستنـ که با اشتباهات خود وضعیت را تا این حد خراب کرده اند.

اینکه مسئولان ما در کشورداری اشتباهات نه چندان کمی داشته اند را همه می پذیرند. ا فکر می کنید هرکس دیگری بر سرکار بیاید این اشتباهات را نخواهد کرد؟

به قول "اوس عباس" رفیق نجار دماوندی ما که او هم مخزنی از دانش بومی است:

"یکی می خواست یه میخ به دیوار بکوبه و ته میخ را به دیوار گذاشته بود و با چکش نوک میخ میزد که میخ به دیوار فرو بره" (و البته موفق نمی شد، در این حال ناموفقیـ

و ناامیدی) "یکی دیگه میآد، به او می خنده و میگه: ...آخه این میخ مال این دیوار نیست؛ مال دیوار اون طرفه و باید به دیوار اون طرف کوبید". وضعیت گروه های متخاصم ما به اینگونه است. آنها اشتباهات گروه مقابل را می بینند، درحالیکه هر یک خود را محق و عاری از عیب می دانند. اساسا در طرح اصلی دشمن برای ایجاد تضاد چند شرط لازم است که به تناسب مطلب در اینجا به دو شرط آن اشاره می شود:

۱- وجودعیوب و اشتباهات واقعی در هر یک از گروه ها: لذا تمام سعی بر آن است، تا هرگروه ــ با افتادن در دام های مختلف جذاب ــ دست به اشتباهاتی بزند، تا بتوان یک گروه دیگر را بر ضد آن بسیج نمود. اگر قرار می شد که یک گروه بی عیب باشد، که تضادی بوجود نمی آمد. اما در عین حال باید هریک از گروه ها برخی از آن معایب را جزء محسنات خود بپندارد و از آن دفاع نماید و آن دیگری از آن انتقاد.

۲- وجود افراد افراطی و تند رو در هر گروه که با احساسات از مواضع حتی غلط به شدت دفاع کنند و به اختلافات دامن بزنند و آنها را تشدید نمایند. بنا براین در این قالب مسئولان دلسوز کشور باید بدانند که تمام افرادی که (باانگیزه های مختلف) بطور افراطی از آنها یا از یک موضع دفاع می کنند، درست در کانون نقشه دشمن حرکت می کنند و خطرناکترین افراد هم برای خود آنها و هم برای کشورند. اینان اگر حسابشده کار نکنند، دوستان نادانی هستند که از دشمن بدترند، که" .... دشمن دانا به از نادان دوست، دشمن دانا بلندت می کند، بر زمینت می زند نادان دوست"

نتیجه این نقشه تضاد: • تخریب متقابل، • تشدید و بالا گرفتن تضادهای گروهی (escalation)، • دوقطبی شدن (polarization)، • نابودی کشور به دست گروه های رقیب به خون هم تشنه و نهایتا • وابستگی بیشتر به استعمار است:

در این تنازع، کار به جائی رسیده که خر و کشور کاملا فراموش شده به نظر می رسد. هرکسی حاضر است حتی بیش از خر به آن سومی بدهد ("...لا یَطَؤُنَ مَوْطِئاً یَغِیظُ الْکُفَّارَ...")، تا در این منازعه پیروز گردد. دیگرکسی آن سومی را نمی بیند. هرکه از او گوید، توهمی بیش نیست: "بابا این تئوری توطئه است... ما همه اش را می اندازیم به گردن دیگران...." "قدیما هر اتفاقی می افتاد، مینداختن گردن اینگیلیسیا، امروز میندازن گردن آمریکائیا" "...بلد نیستند کشور را اداره کنند، همه ش فرافکنی می کنند..." ببینید البته کمتر کسی تردید دارد که دست اندرکاران کشور در فرایند آزمایش و خطایند و در این فرایند، خطاها زیاد است. اما همچنانکه نادیده گرفتن اشتباهات مسئولان ایرانی حاکی از نگاهی محدود به مسائل است، در نظر نگرفتن اهداف سودجویانه کشورهای دیگر از ایران و ندیدن نقش استعمار در وقایع، نیز ساده اندیشانه است. بی توجهی به نقش استعمار و شنیدن این مطالب از ایرانیان خارج از کشور و مخالفان انقلاب جای تعجب ندارد. اما این استدلال از یک ایرانی متفکر که بیش از ۳۰ سال در شرایط دشوار انقلابی در ایران زیسته است (حتی اگر در انقلاب و جنگ نیز شرکت نکرده باشد)، دور از واقع بینی و انصاف است.

این نگاه و طرز تفکر: حذف نقش استعمار و تمرکز روی اشتباهات خود و شعله ور کردن تضادها هیچگاه اجازه نمی دهد که متفکران گروه های مختلف در درک مسائل به یک[？] وحدت نظر برسند. این روش تنها باعث افزایش و تعمیق تضادهای درونی و صف آرائی[？] گروه ها در مقابل هم می گردد که در پی آن، هر یک در جهت یارگیری فعال می شود و جامعه را به سرعت به سوی دو قطبی شدن سوق می دهد. اینجا حق و ناحق و اخلاق مواضع گروه ها تعریف می شود. هرچه در این گروه است، حق و موافق اخلاق است و هرچه در آن گروه است، ناحق! به همینگونه نیز گروه مقابل می اندیشد ("فَتَقَطَّعُوا أَمْرَ[？] بَيْنَهُمْ زُبُرًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ" مؤمنون ۵۲، م.ش. انبیاء ۹۳، روم ۳۲). هرکس بخواهد وضعیت را بطور واقع بینانه تشریح و تحلیل کند، فقط آنقدر از مطالبش در هر گروه پذیرفته می شود[？] که منطبق با تصورات و باور های این یا آن گروه است.

علت اصلی این تضادها نیز از آغاز انقلاب بین گروه های مختلف، به علت ندانستن روش و در راس همه نداشتن یک مدل جامع عملیاتی همه جانبه برای اداره کشور و بجای آن تمرکز روی سلیقه ها و باورهائی است که برای کشورداری مضر است. با هرگروهی که من برخورد می کنم، بیشتر شعارهای کلی و انتقادهای عموما احساسی در نفی گروه مقابل و تایید گروه خود می شنوم. هیچیک را ندیدم که یک مدل جامع و در عین حال عملیاتی داشته باشد که در آن همه عوامل بطور منسجم و سیستماتیک، از کل به جزء در نظرگرفته شده باشد و بتوان با آن مسائل کشور را در همه زمینه ها حل کرد. آن استاد محترم می گوید اگر کشور مبتنی بر قانون اساسی اداره شود و حکومت در دست یک شخص نباشد، کشور درست می شود. آن دیگری از اسناد بالادستی و چشم اندازها و از محاسن قانون اساسی که در عمل نیز خوب اجرا شده است، دفاع می کند، (انگار که در ایران با قانون و سند، آن هم از نوع کلی می توان کشور را اداره کرد). یکی از استبداد می نالد و دیگری از عصیان....

وقتی هیچیک از گروه ها یک مدل جامع نداشته باشند و فقط نکاتی را در نظر بیاورند که از اشتباهات گروه مقابل استنتاج و جمع بندی شده باشد، در آنصورت همیشه می توان در هر یک از گروه ها به حق، نقائصی یافت و از آن گروه انتقاد نمود.

باید بپذیریم که کشورداری، کار بسیار دشواری است، آنهم در شرایط کنونی که همه برضد کشور بسیج شده اند.

کشور ایران همچون یک کشتی بر روی اقیانوسی طوفانی است که ملوانان مظلوم آن شورش کردند و کشتی را از ناخدای خارجی قبلیش گرفتند و حالا خود می خواهند آن را هدایت کنند. دشمن نیز بعد از عدم موفقیت سرکوب، با روشی مشابه اسب ترویا، برخی راهبران را به تجمل، موهبات و اشتباهات آلوده ساخت و بین آنان رقابت درانداخت. برخی از ملوانان سریع صعود یافته و متنعم گشته، یکی بعد از دیگری حریص شده و هریک خود را شایسته ناخدائی می بیند (آنچنانکه درنام نویسی کاندیداتوری ریاست جمهوری و شورای شهر ملاحظه شد). در این فضای رقابت، عده ای از "حدود" خارج شده، از ناخدا ناراضی اند و خود ادعای ناخدائی دارند. هرکس سُنگان را در دست گیرد، مورد انتقاد دیگری قرار می گیرد. آن یکی فریاد می زند که باید این طرف رفت. آن دیگری می گوید، نه خیر باید آن طرف رفت. یک گروه از ملوانان در سمت راست کشتی و عده ای دیگر در سمت چپ آن جمع شده اند و هریک با حرکت های تند خود، تعادل کشتی را به سمت خود به هم می زنند و کشتی نزدیک به غرق شدن است. در این شرایط طوفانی، یکی از پوشش[？]

ملوانان انتقاد می کند، آن دیگری از نوع غذا .... اما کمتر کسی به فکر هدایت کشتی است. نقشه ای دقیق عملیاتی وجود ندارد، آنچه کمبود ندارد، شعار و ادعا و... است. فرایند آزمایش خطا ادامه می یابد و به جای آنکه از تجربیات خوب یکدیگر نتیجه انباشتی گرفته شود، نتیجه تخریبی گرفته می شود و هریک از اشتباه دیگری در جهت تخریب وی و به عنوان مجوز ادعای توانمندی خود استفاده می کند...دیگر فراموش شده است که اینجا یک اقیانوس است، این یک کشتی است که دیگر کشتی ها می خواهند با آن بجنگند. اینجا مرکز خطابه نیست! اینجا شعار کمک نمی کند. باید با همراهی با ناخدا و با ارائه نظرهای اصلاحی خیرخواهانه (نه فرصت طلبانه)، با ایثار، با بکارگیری بهترین فکرها... کمک کرد تا نقشه ای عملیاتی و درعمل قابل اجرا و قابل کنترل و (نه شعاری) برای مسیر تهیه شود، تا بتوان این کشتی را به مقصد رساند. اما رقابت آنقدر زیاد و خصومت و تضاد آنقدر شدید شده است که کسی غرق شدن کشتی را ادراک نمی کند. یک عده شیطانی شده یا نادان نیز به دنبال حکومت ستیزی و شعله ورکردن تضادند، تا کشتی زودترغرق شود. آنها نمی فهمند که ایران را نابود می کنند و خود نیز نابود می شوند. کسی نمی فهمد که در نقشهٔ کشیده شده، نابودی هردو گروه به دست یکدیگر هدف است. به قول آقای هنری کیزینجر باید "دوگروه آنقدر خون ازشان برود که هردو بمیرند."۱۴

ای ایرانیان به خود آئید: ایران عزیز ما مشابه این شرایط را قبلا نیز داشته است و گاه مردان و زنانی کمک کرده اند تا نجات یابد. امروز نیز ما باید دست به دست هم دهیم و این کشتی را از خطر طوفان و تخریب برهانیم. إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (حجرات ۱۰) ...رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَ لِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَ لَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِّلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَؤُوفٌ رَّحِيمٌ (حشر ۱۰) ما باید بدانیم که تضاد بین انسانها، چه در یک کشور و چه بین کشورها، مبتنی برجهل است و در این مورد، دانشمندان طراز اول جهان توافق نظر کامل دارند. ما باید تضادها و دشمنی ها را کنار و تمام تلاش خود را بر آن بگذاریم تا نقشه ای جامع و عملیاتی - با کمترین تضاد ممکن در داخل و خارج - برای اداره کشور تهیه کنیم و بر آن اساس کشور را به پیش ببریم.

بدین منظور یک تحلیل دقیق و جامع از وضعیت، لازم داریم که در آن همه عوامل تاثیرگذار دیده شوند، تا افراد دلسوز بتوانند مجموعه علت ها و سبب های اصلی را در قالب های وسیع ببینند و از آن راهبردهای لازم را استنتاج و بر آن اساس برنامه های عملیاتی لازم را تدوین و به کمک افراد مناسب اجرا نمایند. زیرا فقط در صورت شناختن علت ها بطور جامع و خارج از قالب های جهل آمیز است که می توان راه حل را بدست آورد.

روش:

بررسی و شناخت این عوامل در مجموعهٔ وسعت و عمقشان، کار هر دانش پرداز یا عمل پرداز نیست و با دانش و تجربه معمول موجود در سطح کشور نمی‌توان آنرا حتی تا اندازه‌ای محدود شناخت، مگر برخی از عوامل سطحی را. این اندازه محدود از قدرت تشخیص و شناخت را، دشمن دقیقا مورد توجه و محاسبه و ریل ها را طوری قرار داده است که نه تنها قدرت شناخت نه افزایش، بلکه حتی کاهش یابد (نداند که نداند). در نتیجه فعالیت‌ها و اقدامات برخاسته از آن، در مسیر نقشه کشیده شده باشند و نتایج معکوس، یعنی نتایج مورد نظر آنها را به همراه داشته باشند. لذا با پرداختن به مسائل سطحی و صرف هزینه زمانی و مالی زیاد –آنچنانکه تاکنون انجام شده- هرگز ریشه های عمیق درشت و ریز به طور سیستماتیک شناخته و کنده نخواهند شد، بلکه تقویت خواهند شد.

از طرف دیگر (در شرایط کنونی ایران) یک گروه از دانش پردازان و/ یا عمل پردازان نیز نمی‌توانند بطور جمعی از پس این مسئله سنگین، عمیق و گسترده برآیند. زیرا:

• اولا تفکر در ایران هنوز تجمعی نیست. مسائل فکری مانند یک سنگ بزرگ نیستند که عده زیادی از افراد بتوانند یک گوشه آنرا بگیرند و بلند کنند. اگر صدها لیسانسیه اقتصاد با هم جمع شوند، نمی‌توانند مسائل اقتصادی ایران را بطور جمعی حل کنند. دانشمندی صالح، آزموده و با تجربه عمیق در علم و عمل لازم است تا بتواند قدمی در این زمینه بردارد.
• ثانیا نظام فرهنگی ایران از جانب استعمار –مخصوصا در بین اهل علم - طوری سازماندهی شده است که افراد عموما در رقابت، فردگرا و سیستم ناپذیر باشند و سلسله مراتب دانش و تجربه را نپذیرند و در جهت منافع جمعی نکوشند. لذا شرایط فرهنگی همکاری بین یک تعداد از افراد، مخصوصا اگر خود را هم سطح ارزیابی کنند، هنوز وجود ندارد. بیشتر این نوع کوشش ها، چنانکه در جلسات مختلف قابل مشاهده است، به جای پرداختن به مسئله، یافتن راه حل و ادغام نظرات در یک مدل جامع تر برای حل مسئله، به ارائه طولانی نظرات شخصی می‌گذرد که در آن افراد بیشتر شخص خود را به نمایش می گذارند تا کمکی به حل مسئله جمعی بکنند. لذا از این گونه نمایش ها که با هزینه های زیاد نیز انجام می‌گیرند، نمی توان استفاده ای برای حل مسئله برد. در بهترین حالت، اظهارنظرها مانند تک تک چرخ دنده های یک ساعت در کنار هم قرار می‌گیرند، اما در هم ادغام نمی شوند تا ساعت کار کند. لذا نهایتا نمی توان نتیجه ای در جهت حل مسئله گرفت.

بنابراین بررسی وضعیت فوق بسیار دشوار و فقط و فقط به یاری خداوند متعال ممکن است و هیچکس را نمی توان جز این ادعائی بود. همچنانکه در پیشگفتار تشریح کردم، خالصانه و خاضعانه عرض می کنم، که هرچه ذیلا می آید، هرجا که خوب است از او و هرجا که نقص است، شایستگی لطف او را نداشته ام.

به منظور شناخت عمیق، دقیق و سیستماتیک مسائل کشور، لازم است مسائل و عوامل در زمینه های گوناگون و سطوح مختلف، در ارتباط های عمیق و گسترده با یکدیگر، بطور جامع و در عین حال دقیق بررسی شوند، تا راه حل های مناسب عملی قابل استنتاج باشند.

برای درک این منظور، باید توجه داشت که مسائل مورد بررسی در هر جامعه ای در سطوح مختلف قرار می گیرند. مثلا

• اعتیاد و بیکاری از مسائلی هستند که نسبتا در "سطح" قرار دارند و خود زائیده مسائل دیگر می باشند.
• برخی از مسائل، مانند آشفتگی (آنومی)، هرج و مرج، فساد (رشوه و دزدی) در لایه های میانی قرار می گیرند که به نوبه خود باز علل عمیق تری دارند و از مسائل دیگر ناشی می شوند.
• برخی مسائل نیز مانند بی عدالتی و نابرابری در لایه های عمیقتری قرار دارند و میزان تاثیر گذاری آنها بر پیدایش انواع مسائل دیگر جامعه بیشتر است.

بررسی تجربی و کمّی این مسائل از نظر علمی در ایران قاعدتا مقدور است و می توان میزان هر مسئله و علل آن را بطور کمی نیز سنجید. اما علاوه براین گونه مسائل، عوامل و مسائلی نیز وجود دارند که بطور پنهان نظام اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، ... را به شدت تحت تاثیر قرار می دهند. این عوامل، عناصر عمیق فرهنگی هستند که زیر بنای بسیاری از متغیرهای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، نظامی ... را تشکیل می دهند و در عین حال ملموس هم نیستند و نمی توان (اقلا همهٔ) آنها را با عدد و رقم نشان داد و یا سنجید. گرچه در جامعه زیاد صحبت از فرهنگ می شود، حتی چند وزارتخانه نیز نام فرهنگ را برخود دارند و بیش از آن چند رشته های دانشگاهی نیز (برای دادن مدرک) با نام فرهنگ دائر است، اما در واقع متاسفانه هنوز در ایران مسائل فرهنگی در رابطه با تاثیرگذاری عملی در حوزه جامعه، اقتصاد، سیاست و ... بطور علمی، سیستماتیک و دقیق بررسی نشده است. از این رو لازم است که در یک منظومه و مدل جامع همه عوامل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی در ارتباط متقابل با یکدیگر و همچنین تاثیر آنها بر بخشهای دیگر نشان داده شود.

با توجه به توضیحات فوق در این بررسی، مسئله ما، تحقیق تجربی یک یا چند بخش از مسائل، مثلا قانون گریزی جوانان یا فساد اداری یا علل اعتیاد یا بیکاری و دیگر مسائل جزئی نیست. تک تک این مسائل کم وبیش در کارهای تحقیقاتی متعدد مورد بررسی قرار گرفته اند. مسئله مورد بررسی ما در این کار آنست که مجموعهٔ این متغیرها که (برخی از آنها) در تحقیقات مختلف بطور جداگانه بررسی شده اند، چگونه با یکدیگر در ارتباط قرار می گیرند و رابطه جامع و وسیع آنها با هم چگونه است. زیرا بیشتر مسئله پردازان می دانند که

• اولا کوشش برای حل یک مسئله به حل مسائل دیگر وابسته است و بارها خوانده و شنیده می شود که تا فلان کار و فلان کار انجام نگیرد، فلان مسئله حل نخواهد شد.

در بیشتر بررسی های خرد، نیز نهایتا به متغیرها و عوامل موثری اشاره می شود که نقش تعیین کننده و اصلی را دارند، اما در تحقیقات ارائه شده، مورد بررسی تجربی قرار نگرفته اند. زیرا یا امکان بررسی تجربی آن نبوده و یا محدودیت های دیگری وجود داشته است.

• ثانیا در کلاف های بسیار پیچیده عوامل فرهنگی ـ اجتماعی، تغییر یک عامل ـ حتی با نیت اصلاح ـ عموما نه فقط به حل آن مسئله نمی انجامد، بلکه موجب پیچیده تر شدن وضعیت و پیامدهای منفی دیگر می گردد.

به علاوه برای بسیاری از مسئله پردازان متفکر مشخص است که یک دسته از عوامل زیربنائی وجود دارد که بخشهای دیگر را بطور پنهان و نامحسوس تحت تاثیر قرار می دهند و بررسی این عوامل در تحقیقات تجربی (اقلا فعلا) ممکن نیست. این عوامل باید یک به یک با دقت و ظرافت شناسائی و روابط بین آنها و بقیه عوامل و بخش ها مشخص شود. لذا تلاش ما در اینجا آن است که بتوانیم مجموعه متغیرهای مهم زیربنائی و روبنائی را در یک منظومه و مدل تنظیم و مانند یک پازل بطور صحیح جا سازی کنیم، تا اولا خلاء های آن توسط دست اندرکاران و صاحبان اطلاعات خاصتر تکمیل شود وثانیا بر اساس آن منظومه، اقدامات مناسب و موثر در قالب برنامه های عمیق همه جانبه انجام گیرد.

این مدل بیشتر یک مدل تحلیلی است، تا یک مدل تجربی مبتنی بر تحقیقات میدانی، (هرچند که در این کار تا آنجا که ممکن بوده از داده های تجربی نیز استفاده شده است). زیرا چنانکه گفته شد:

• اولا بررسی های تجربی تا آنجا که روش ها، ابزار و امکانات اجازه می داده اند، در بیشتر زمینه های ممکن انجام گرفته است، اما همگی بطور منفرد؛ و نویسنده نیز خود کارهای اصلی در این زمینه را انجام داده است. اما ارتباط همه این بررسی ها در منظومه های وسیعتر و عمیقتر مورد نیاز است.
• ثانیا در این سطح از مطالعه، عوامل در سطوح عمیقتری بررسی می شوند که در برخی از زمینه ها، خارج از حیطه تحقیق تجربی است.
• ثالثا این گونه تحلیل ها تنها از دست کسانی بر می آید که در زمینه تحقیقات تجربی و در زمینه تحلیلی هر دو مسلط هستند و به اکثر عوامل در حوزه های مختلف اشراف دارند.
• رابعا در هر جامعه ای، ابتدا باید این گونه تحلیل های اساسی در مدل های جامع پایه ریزی شوند، تا بعدا ابعاد آن گسترش، به اجزاء ریز و درشت تجزیه و توسط انواع دانشمندان (به تناسب توانمندیشان) در قالب تحقیقات تجربی دیگر مورد بررسی عمیقتر قرار گیرند.

متغیرهای مورد بررسی

و اما چه متغیرها و عواملی در این تحقیق مورد توجه قرار گرفته اند؟ عوامل و متغیر هائی که امروز جامعه ما را تحت تاثیر قرار می دهند، در کلاف های مختلف قرار دارند: ۱- ابتدا تلاش بر آن است تا در یک قالب وسیع تر بین المللی نشان داده شود که در رقابت های بین المللی، کشورهای قویتر چه اهدافی را در کشورهای ضعیفتر دنبال و برای دستیابی به آن اهداف از چه روشهائی استفاده می کنند. ۲- در مرحله بعد به آن می پردازم که در این قالب بین المللی، آنها از آغاز ارتباط، برای ایران چه جایگاهی را ترسیم و تنظیم کرده، به چه اقداماتی دست یازیده و چه ریل هائی را برای استثمار تنظیم و تثبیت کرده اند که تا به امروز بطور خودکار فعال اند. سپس خواهیم دید که انقلاب اسلامی تا چه حد با اهداف آنها

سازگار بوده و از کجا و تا چه میزان با اهداف آنها در تضاد قرار گرفته است و در نتیجه آنها ۳- برای مقابله غیرنظامی، بر پایه چه مدل های فکری (تئوریکی) پیش می روند و بر آن پایه، چه اهدافی را با چه اقداماتی دنبال می کنند. مهمترین این اقدامات در زمینه های زیر مورد بررسی قرار می گیرند: ۴- نظام تفکر ۵- نظام فرهنگی ۶- نظام مذهبی ۷- نظام اجتماعی ۸- نظام حکومتی و نظام سازمانی ۹- نظام اقتصادی

ارتباط متقابل بین متغیرها و بخش ها

از آنجا که مسائل در زمینه های فوق بطور جمعی در ارتباط متقابل همزمان بر وضعیت تاثیر می گذراند، اولا تفکیک فصول فوق برای دستیابی به یک شناخت ساختارمند می باشد و ثانیا تقدم و تاخر آنها نیز مبتنی بر قواعد منطقی است. در حالیکه در عمل آنها با یک نظم منطقی تاثیر نمی گذارند. لذا در تشریح متن نیز ناگزیر خواهم بود که گاه برخی مطالب را تکرار کنم تا ارتباط بین مطالب برای خواننده روشن شود. در عین حال در پایان تلاش خواهد شد که ارتباط بین بخش های فوق بطور خلاصه به گونه ای پیوسته تشریح شوند.

از آنجا که در این کار با تمام نیرو بر روی حل مسائل مهم و اصلی ایران متمرکز بوده ام، برعکس مباحث تئوریکی مطرح درفهرست دروس دانشگاهی و کتابهای درسی منبعث از تئوری های خارجی، در این کار ماهیت مسئله چنان بود که منابع خارجی جدید زیادی که بتوانند مستقیما به تبیین مسائل کمک کنند، کمتر یافت می شد؛ مگر منابعی که بسیار غیرمستقیم با آن مربوط شود. لذا تلاش من بر آن بوده است که در کنار استفاده معمول از منابع خارجی، با اولویت بیشتر از آن گونه منابع بومی و پرارزش خودمان که می تواند به درک و تبیین مسئله بیشتر کمک کند، استفاده و آنها را احیاء نمایم. بدین معنی که در توزیع زمان برای مطالعه منابع، آنجا که درزمان محدود می بایست بین یافتن آخرین منابع جدید خارجی و یا مفیدترین منابع داخلی، یکی را انتخاب می کردم، دومی را بر تکمیل لیست آخرین منابع خارجی ترجیح دادم.

در پایان این تذکر لازم به نظر می رسد، که این کار از سال ۱۳۷۸ آغاز شد و امید داشتم در حدود سالهای ۱۳۸۵ به نتیجه می رسید. اما دامنه و عمق مسائل به قدری بود که با بررسی هر مسئله، مسائل زیاد دیگری کشف می شدند. لذا کشف و تدوین این مسائل، هم زمان زیادی می گرفت و هم ساختار قبلی کار را تغییر می داد و بر وسعت و عمق کار می افزود. در نتیجه با توجه به این وسعت و عمق کار و با توجه به اینکه حتی یک دهم از امکاناتی را که در آلمان داشتم (منشی، دستیار، دسترسی به منابع...) را نداشته ام و از جستجوی منابع گرفته تا تمامی کارهای تایپی و تصاویر و غیره را می بایست شخصا انجام می دادم، طبعا امکان و میزان بروز انواع اشتباهات و کمبودها زیاد خواهد بود. لذا باوصف

تلاش برای رفع اشتباهات و کمبودها، احتمالا هنوز بازهم اشتباهات و نقائصی مشاهـ خواهد شد که از چشم ما (تصحیح کنندگان) پنهان مانده است. اگر می خواستم بازهم به ر اشکالات بپردازم زمانی زیاد و همچنین فایده این کار برای حل مسائل کشور از دست می رفت. لذا از خوانندگان فهیم و محترم پیشاپیش برای اشتباهات و کمبودها عذر مـ خواهم. امیدوارم آنها درک کنند که هدف این کار حل مسائل کشور است و بهتر است ب جای کشف اشتباهات این کار از آن به عنوان نقشهٔ یک پازل استفاده شود، بطوریکه هم این نقشه تکمیل و هم به مراحل و شیوه عملیاتی کردن آن اندیشیده شود.

عطار، الهی نامه

تذکرات:

۱- منابع استفاده شده در این کتاب، عموما در داخل متن و در پرانتز ذکر شده اند. بدین ترتیب که پس از نام مؤلف، سال انتشار آن منبع و سپس صفحه ای که در آن مطلب مورد نظر آمده، نوشته شده است. مشخصات کامل آن منبع را میتوان در پایان کتاب در قسمت منابع تحت نام نویسنده مذکور یافت.

۲- وقتی تعداد نویسندگان یک مقاله یا یک کتاب بیش از دو نفر باشند، در هنگام ذکر منبع لاتین در متن، به منظور صرفه جوئی در جا فقط اسم نویسنده اول و بعد از آن حروف et al به معنی "و دیگران " ذکر می شود، مثلاً: 1998 ,.Ridgeway, et al این به این معنی است که خانم ریجوی این مقاله را با چند نفر دیگر از همکارانش نوشته است که نام کامل آنها در پایان کتاب در قسمت منابع، به شکل زیر خواهد آمد:

Ridgeway, Cicilia L.; Elizabeth Heger Boyle; Kathy J Kuipers; Dawn T. Robinson 1998: "How do Status Belief Develops? The Role of Resources and Interactional Experience." *American Sociological Review*, Vol. 63 (June:331-350).

۳- در مواردی که احتمال میرفت این روش باعث انقطاع فکری و تمرکز خواننده شود، منبع در زیرنویس آورده شده است.

۴- برخی کلمات و علائم که بصورت مخفف آمده اند، عبارتند از: ب ب = به بعد (مثلاً: ص ۱۱ ب ب = صفحه ۱۱ به بعد)، م.ش. = مقایسه شود، ر.ک. = رجوع کنید، (فصل) = رجوع کنید به فصل...

۱ ـ استعمار و نقش آن

۱ـ۱ مقدمه

در این تحلیل به دفعات از واژه استعمار به عنوان یک نیروی تاثیرگذار در وقایع ایران استفاده شده و لذا لازم است که این نیرو و اهداف آن تا اندازه ای تشریح شود. واژه استعمار برای"Colonialism" انتخاب شده و منظور از آن حد اکثر سوء استفاده از یک کشور، آن هم نه فقط غارت منابع طبیعی و انسانی، بلکه حتی تهی کردن فرهنگی است. لذا در این کار این مفهوم مد نظر است و هدف آنست تا نشان داده شود که پیدایش، انگیزه ها،علل و ریشه ها، طرز تفکر، اهداف و روشهای استعمار که به یک کشور خاص مربوط نمی شود، چگونه بوده است، تا در فصول بعد بتوانیم نقش آن را در سرنوشت ایران چه در گذشته و چه حال درک کنیم.

در طول تاریخ انسانها و کشورها همواره در پی تجاوز و غارت منابع یکدیگر بوده اند و نمی توان کشوری را از آن مستثنی دانست. ۱۰ در کتاب "تضاد غرب و شرق" سیر تاریخی تضادها را در کشورهای غربی و هم در رابطه با ایران تشریح کرده ام و در اینجا به منظور درک مسئله اشاره ای مختصر در حد چند پاراگراف به آن می کنم: از دوره هخامنشیان، مخصوصا از زمان داریوش، تضاد بین ایران و غرب (ابتدا یونان) آغاز شد و به تناسب قدرت هر یک از پادشاهان ایرانی، عموما با پیروزی روبرو بود. در حالیکه داریوش نیز مانند کوروش به گروه ها و اقوام مختلف احترام می گذاشت و کوشش داشت تا سرمایه اجتماعی و محبوبیت و مقبولیت خود را در سرزمین ها افزایش دهد، بعد از داریوش، خشایار شاه پس از تسخیرمجدد یونان، دست به اقدامات تخریبی زیاد، مخصوصا در مورد معابد آن زد و در دل برخی از متفکران آن سرزمین تخم نفرت و انتقام از ایران را پاشید و پرورش داد. تا بالاخره فیلیپ مقدونی به کمک دوست و هموطنش ارسطو (اهل استاگیرا [Stagira]، مقدونیه) از این زمینه تاریخی سوء استفاده کرده و چنانکه نشان داده ام، ارسطو با کینه ای که از ایران داشت، شاگردش اسکندر را برای انتقام گیری از ایران آموزش داد و بعد از مرگ فیلیپ نقشه اش را بدست فرزندش پیاده کرد. در نتیجه ایران نزدیک به دویست سال به یک مستعمره مقدونیه و یونان تبدیل شد. بعد از آزادی ایران توسط اشکانیان و سقوط یونان توسط رومیان از یک طرف و قدرت گیری امپراتوری اشکانیان از طرف دیگر، یک دوره جدید از تضادها با غرب یعنی "جنگهای روم و ایران" آغاز شد و سپس در دوران حکومت مقتدرانه ساسانیان، در طول بیش از ۴۰۰ سال، تضاد بین روم و ایران به دفعات اوج گرفت که در بیشتر مواقع پیروزی با ایرانیان بود. جالب است که اکثر سرداران رومی که به ایران حمله می کردند، انگیزه "تقلید اسکندر" را در سر می پرورانیدند. با پیدایش مسیحیت، رومیان در طول بیش از ۳۰۰ سال با وحشیانه ترین روشها (گلادیاتورها،...) و به شدیدترین وجه با مسیحیان مبارزه می کردند. درحالیکه در این زمان

ایران مأمن امنی برای مسیحیان و ارمنستان با پادشاهان ایرانی مسیحی، اولین خطه مسیحی بود.

پس از پیروزی کنستانتین بر رقیبانش در سال ۳۱۲ و تسلط کامل وی بر هر دو روم (غربی و شرقی) در سال ۳۲۶، مسیحیت آزاد و فتنه رهبانان آن بر ضد ایران (به بهانه تحت فشار بودن مسیحیان در ایران) آغاز گردید. با قدرت یابی مسیحیت در غرب و همچنین رشد آن در ایران، موبدان زرتشتی با یافتن یک دشمن مشترک در مقابل خود، به سازماندهی و فعالیت بیشتر پرداختند و نفوذ آنها هم در دربار و هم در سیاستگذاری پادشاهان و تقابل با مسیحیان در ایران و ارمنستان افزایش یافت.

بنا براین اگر تضاد بین ایران و روم (شرق و غرب) تا آن زمان مبتنی بر انگیزه بیشترخواهی و کشورگشائی بود، از زمان آزادی مسیحیت، تضاد مذهبی نیز به آن افزوده شد و در نتیجه از آن پس جنگهای بزرگ خونینی بین شرق و غرب درگرفت.

با فروپاشی تدریجی روم غربی در طول قرن پنجم میلادی در اروپا، یک خلاء قدرت پدید آمد که کلیسای رُم با ایجاد نظام پاپی، از آن به بهترین وجه برای گسترش نفوذ و سلطه خود، ابتدا در اروپای مرکزی و شمالی بهره برداری نمود. پاپ ها با جذب ملوک و پادشاهان قدرتمند (کلوویس، مارتل، پپن، شارل مانی) به دین مسیحی، با ابزار مختلف (از جمله تزویج زنان مسیحی، مثلا در مورد کلوویس) و استفاده از قدرت این ملوک و کشورگشائی آنها در اروپا، دین مسیح را اشاعه دادند. اوج این فرایند با کشور گشائی شارل مانی در اواخر قرن هشتم و اوائل قرن نهم میلادی و تسلط آن بر مناطق بسیار وسیع از اروپای مرکزی بود.

با فوت شارل مانی، کشور وسیع زیر سلطه او بین وراث تجزیه شد و در نتیجه برخی از کشورهای امروزی مانند فرانسه و آلمان پدید آمدند. از اینجا به بعد یک فرایند جدید در اروپا پیدا شد و آن تضاد و جنگهای متعدد بین کشورها، مخصوصا جنگهای شدید و طولانی ("صد ساله") بین فرانسه و انگلستان بود.

از طرف دیگر با پیدایش اسلام در قرن هفتم و گسترش آن در شرق مدیترانه (روم شرقی) و سپس حتی تسخیر و تسلط بر آندلس (اسپانیا)، مسلمانان قدرت حاکم بر جهان شدند، تا جائیکه آلب ارسلان سلجوقی روم شرقی را (۱۰۷۱ میلادی) تسخیر و قدرت آن را برچید.

تضادهای درونی طوایف مختلف اروپائی و ملوک آنها، فرصت مناسبی را پیش روی پاپ اوربان دوم گذاشت تا با مطرح کردن یک دشمن مشترک (مسلمانان) و تحریک اقوام مسیحی، آنها را زیر یک پرچم (مسیحیت) و رهبری واحد (پاپ) به وحدت درآورد که نهایتا به افزایش قدرت پاپ و نظام کلیسا می انجامید. از این طریق یک فرایند جدید تضاد بین شرق و غرب، یعنی جنگهای متعدد صلیبی به وجود آمد که هر بار توسط پاپ های بعدی ترغیب می شد. گرچه نهایتا صلیبیون در این جنگ ها شکست خوردند و راهی سرزمین های خود شدند، اما در عین حال توشه های مختلف به همراه خود بردند. در کنار غنائم زیاد ونیزیان از کلیساهای روم شرقی که نظام امپراتوری پاپی کلیسای روم غربی را قبول نداشتند، آشنائی با فرهنگ و علم مسلمانان تحولات زیادی را در اروپا موجب شد که نهایتا به پیدایش رنسانس انجامید.

پس از خروج صلیبیون در اواخر قرن سیزدهم از شرق مدیترانه و بیزانس، در شمال بیزانس (شمال ترکیه امروزی در نزدیکی شهر سامسون)، شخصی به نام عثمان (از قبایل ترکمنی که قبلا به روم شرقی کوچ کرده بودند)، صاحب قدرت شد و فرزندان و نسلهای بعدی او (با یک توقف کوتاه توسط تیمور لنگ) به سرعت و با استمرار، قدرت وی را

گسترش دادند. آنها بیزانس و (در سال ۱۴۵۳) مرکز آن قسطنطنیه و سپس در سالهای بعد تمامی شمال افریقا، شرق مدیترانه و جنوب اروپا و تا نزدیکی شهر وین را به زیر سلطه خود درآوردند و به بزرگترین ابرقدرت جهانی تبدیل شدند. به عبارت دیگر عثمانیان باعث شدند که مسلمانان به عنوان بزرگترین ابرقدرت جهان درآیند و بر اروپا تسلط یابند. سرزمین زیر سلطه آنها تقریبا به اندازه سرزمین امپراتوری روم بود. این سلطه مسلمانان بر اروپا با آن همه تلاشها و جنگ های صلیبی قبلی بر ضد آنان، یک دلیل عمده جدید برای تضاد بین اروپائیان با مسلمانان شد. تسلط عثمانیان بر دریای مدیترانه باعث شد که کشتی های تجاری کشورهای اروپائی نتوانند از دریای مدیترانه به سوی شرق آسیا حرکت کنند و این به نوبه خود سرآغاز پیدایش انواع تحولات در جهان شد:

۱-۲ استعمار: پیدایش و شیوه

۱-۲-۱ شرایط اروپا در قرون پانزدهم و شانزدهم

در قرن های پانزده و شانزده اروپا به سرعت و شدت در حال تحول بود: ابتدا ساختار اجتماعی که تا کنون در کنار کلیسا و شوالیه ها، از دو قشر ارباب و رعیت تشکیل شده بود، تغییر کرد. با گسترش تجارت، مراکز تجمع و داد وستد و سپس شهرها بوجود آمدند که مراکز آن عموما یک قلعه یا "بورگ" (Burg) یا "بورژ"(Bourg) بود و در پی آن افراد شهری یا شهروند ("بورژوا") رشد کردند. این عده در نظام اجتماعی کشورها که تاکنون از دو لایه ارباب و رعیت تشکیل شده بود یک لایه یا قشر وسط را تشکیل می دادند. بدین ترتیب یک طبقه بندی از اعضاء جامعه در لایه های مختلف از پائین به بالا شکل گرفت. به عنوان یک قاعده کلی، از خصوصیات بارز این قشرها آن بوده و هست که اکثریت مردم زحمت کش کشاورز و/ یا کارگر در قشر پائین، با تلاش زیاد، به سختی به حد اقل ارضای نیاز می رسند. قشر متوسط شهروند یا بورژوا (با مشاغل میانی) معمولا بیشتر در تلاش برای دستیابی به سود و یک زندگی مرفه دنیوی باامکانات و ابزار کافی و قشر بالا بیشتر به دنبال تجمل، قدرت و ثروت، آن هم از طریق استثمار توده مردم زحمتکش قشر پائین و یا در صورت قدرت، تجاوز به کشورهای دیگر بوده و هستند. در فرایند زمان پادشاهان و سران هر کشور عموما در پی کسب قدرت بیشتر و استثمار مردم خود و بعدا غصب سرزمینها و استثمار مردم کشورهای دیگر بوده اند. سیاستمداران برگزیده آنها نیز تنها در همین مسیر گام برمی داشتند و موفقیت و کسب قدرت خود را در همین راه تعیین شده، جستجو می کردند. نظامیان نیز با احساس وطن پرستی، شجاعت خود را در همین مسیر بکار می گرفتند و از آن طریق به کسب نشان و قدرت نائل می آمدند. همچنین کاهنان، و دارندگان نقش های مذهبی همسو با پادشاهان قدرتمند، با جهت دادن به فکر و رفتار مردم در مسیر مطلق انگاشتهٔ خود به اعماق روانی و فرهنگی مردم و جامعه مسلط می شدند و در این میان نیز گاه برخی در پوشش تقدس الهی، منافع و کسب قدرت لایزال و بی هزینهٔ مذهبی را نامطبوع نمی دیدند. در این میان دانشمندان به دنبال کشف روابط علیّ پدیده ها و کسب شناخت و لذا کم و بیش دارای همان خصوصیات دانش جویانه و نهایتا خدا جویانه، با رعایت اخلاق انسانی بوده و

هستند؛ هرچند هر یک در قالب فرهنگی خود و تبیین منتج از آن، فکر و کار کنند! اما دانشمندان همواره در اقلیتند و در کنار آنها، در هر کشور، قشرها و گروه های دیگری نیز وجود دارند که کم و بیش گرایشهای دیگری دارند و آن گرایش ها را نمی ت همیشه در طبقه "انسانی" دسته بندی نمود و اتفاقا اینان تاثیر غالب تری دارند.

این یک قانونمندی عام است که نه فقط در باره اروپا، بلکه در باره کشورهای دیگر، جمله ایران نیز کم و بیش صدق می کند. اما اضافه بر آن، بطور خاص در اروپا چند ات مهم دیگر نیز روی داد: در بررسی شرایط غرب باید همواره در نظر داشت که یک مرکز قدرت قوی و کم و بی نامحسوس در آن سرزمین وجود داشته و دارد: کلیسا. بعد از فروپاشی روم، ابتدا کلیسا به مدت چند صد سال تنها قدرت حاکم بر سرزمین های که هم حکومت بر دین و درون انسانها را در دست و هم بر سرزمینها تسلط داشت. ظهور و قدرت گیری شاهان طایفه فرانک از نژاد ژرمن (کلوویس، مارتل ، پپن و شار مانی) یک همکاری و تعاون متقابل بین کلیسای رُم و این شاهان بوجود آمد که باعث رت و افزایش دو قدرت در کنار هم می شد. سپس با افزایش قدرت هر پادشاهی موقتا یک تضاد بین شاه و کلیسا بوجود می آمد - گرچه آن پادشاه قدرتمند پیروز می شد، اما بعد از افول وی شرایط مجددا به نفع پاپ تغیـ می کرد. زیرا از یک طرف نظام پاپی دارای یک سازماندهی منسجم، پایدار و مستمر بو و از طرف دیگر پادشاهان دارای این شرایط سازماندهی منسجم نبودند و بعداز پایان عمـ یک پادشاه متقاضیان بعدی همواره بر سر دستیابی به تاج و تخت با هم در تضاد بودند و کمک و پشتیبانی معنوی کلیسا و نفوذ آنها در بین اقشار مختلف احتیاج داشتند. لذا با افـ هر پادشاه قدرتمند، نظام پاپی که در مقابل آن شاه قوی کوتاه آمده بود، مجددا سربرمـ افراشت و اهداف قبلی خود را بدون کم و کاست با قدرت و سماجت بیشتری دنبال می کر و به موفقیت دست می یافت. در نتیجه در فرایند این تحولات که نظام پادشاهی به فر وابسته بود و نظام کلیسائی دارای سازماندهی قوی مستمر بود، همواره دو اتفاق می افتاد:

• فرایند تضاد و همسوئی بین شاه و کلیسا (تضاد از جانب شاه قدرتمند و همسوئی جانب شاه جدید نیازمند)
• فرایند افزایش قدرت مطلقه کلیسا

اما از آنجا که قدرت مطلقه معمولا در درون خود یک مکانیسم عدم پذیرش انتقاد، سو استفاده از قدرت، فشار، و در نتیجه فساد را به همراه دارد، کلیسا نیز از درون به فسـ گرائید و در مقابل عوامل جدید قرار گرفت. نظام کلیسائی به علت استفاده از استبداد و فشار از یک طرف و دوشیدن مالی مردم به بها های مختلف، مردم را دلزده و مردد کرده بود. از طرف دیگر افراد و دانشمندان مختلف نـ نظام کلیسائی و شیوه های آن را از جهات گوناگون زیر سئوال برده بودند. همراه با این تحولات، ابداع دستگاه چاپ توسط گوتنبرگ (در ۱۴۵۰) کمک کرد، تا نظرا انتقادی و اصلاحی و انواع اطلاعات جدید به سرعت به نقاط مختلف برسد و ناگهان تعد زیادی از مردم از وقایع مختلف مطلع شوند. اقدامات خودکامه و عوامفریبانه کلیسای رُم و عوامل تقابل کننده مانند اکتشافات علمی جدی دلزدگی مردم از کلیسای رُم، پیدایش هویتهای ملی و تمایل به خروج از زیر سلطه د

و... منجر به پیدایش حرکتهای اعتراض آمیز (=protest) و اصلاح طلبانه (Reformation) و نهایتا ظهور مذهب پروتستانتیسم از جانب آقای مارتین لوتر (۱۵۱۷) شد. این به نوبه خود باعث تضادهای عمیق و جنگهای خونین بین طرفداران دو مذهب و در نتیجه بین کشورهای کاتولیک و پروتستانت گردید که بعدا در اوج خود به جنگهای سی ساله (۱۶۴۸-۱۶۱۸) انجامید. به موازات این فرایند، با به قدرت رسیدن عثمانیها در قرن پانزدهم (با فتح قسطنطنیه ۱۴۵۳) و مخصوصا در قرن شانزدهم، در زمان سلطان سلیمان اول (۱۵۲۰-۱۵۶۶) تردد کشتیهای تجاری کشورهای اروپائی در دریای مدیترانه دشوار شد. لذا دریانوردان پرتقالی و هلندی برای دستیابی به آسیا و شرق ابتدا مسیر جنوب افریقا را در پیش گرفتند و دریانوردان اسپانیائی و انگلیسی با توجه به محاسبات کپرنیک که زمین کروی است، مسیرهای دیگری را آزمایش کردند و به کشف سرزمینهای جدید نائل آمدند. مخصوصا اسپانیای کاتولیک در طول کمتر از ۱۰۰ سال به سرعت یک فرایند قدرتگیری را طی نمود که ابتدا با "بازپسگیری" (Reconquista) سرزمینها از اعراب آغاز و سپس به بیرون راندن اعراب و یهودیان از کشورشان در ۱۴۹۲ منتهی شد. همزمان این کشور دارای یک نیروی دریائی قوی گردید و توانست دریانوردان مختلف، از جمله کریستف کلمب (اهل "جنوا" ایتالیا) را به خود جذب نماید. کریستف کلمب پس از آنکه پرتقالیها تقاضای او برای دریافت کشتی و گذشتن از اقیانوس آتلانتیک را نپذیرفتند، با سه کشتی اسپانیائی بر قدرت قوی طوفانی آتلانتیک غلبه کرد و موفق به کشف سرزمینهای قاره امریکا گردید. از آن پس سفرهای دریائی در مسیرهای گوناگون مرسوم شد. از جمله فرنسیس دریکس Francis Drakes که در سالهای ۱۵۷۷-۱۵۸۰ یک سفر دریائی دور دنیا در پیش گرفته بود، تبلیغ زیادی برای گرفتن کشورهای مستعمره و دستیابی به منابع مالی بیشتر و زندگی راحتتر می کرد. تبلیغات مقبول او شور و هیجانی بوجود آورد و مردم را دردستیابی به سرزمین های جدید حریص نمود.

در این زمان در کنار شرایط تشریح شده در اروپا، چند عنصر دیگر به فرایند تحول کمک می کرد: روحیه جستجو، پژوهش و اکتشاف که در آغاز دوره رنسانس در اروپا پاگرفته بود، از آن زمان به یک فرهنگ تبدیل شد. اروپائیان از آن زمان در همه زمینه ها (گیاه شناسی، جانور شناسی، زمین شناسی، نجوم، ابزار و تکنیکها و ...) بسیار فعال شدند و با این روحیه پژوهش، تتبع و شناخت در همه زمینه ها را با روشهای دقیق در پیش گرفتند. باید تاکید کرد که این یکی از مهمترین علل پیشرفت آن کشورها بوده است که از کودکی در خانه، مدرسه، رسانه ها به آنها آموزش داده می شود. در نتیجه در آن زمان اروپائیان در کنار اهداف تجارت، با برنامه ریزی های هدفمند به کشف سرزمینهای جدید و در آن سرزمینها نیز با کمال دقت و با روشهای علمی به کشف منابع و امکاناتی که بتوان از آن برای خود بهره برند، پرداختند. با ظهور مارتین لوتر و جنبش اصلاحات وی، تضاد مذهبی بر تضاد های عمیق اروپا که در جنگهای متعدد، عمیق و طولانی ("صد ساله") بین انگلستان و فرانسه بر سر تجاوز و تسلط به سرزمینهای یکدیگر به یک امر عادی تبدیل شده بود، افزوده شد. این تضاد مذهبی بین پروتستانت ها و کاتولیک ها در اصل به معنی کاهش قدرت کلیسای رُم بود.

با قدرت‌گیری روزافزون اسپانیای کاتولیک، واتیکان یک نیروی قوی نزدیک به خود یافت که بتواند از آن برضد انگلستان استفاده نماید. زیرا در آن زمان یک روحیه ضد کلیسای رُم در انگلستان رشد کرده و باعث گسترش پروتستانتیسم در آن کشور شده بود. ابتدا با تاجگذاری دختر کاتولیک هانری هشتم این فرصت برای کلیسای رُم ایجاد شد تا رقیبان پروتستانت خود را با شدیدترین روشها نابود کند و باعث رشد سریع کاتولیک ها شود. اما سلطنت ماریا کوتاه بود و بعد از وی خواهر ناتنی پروتستانتش "الیزابت اول" برای مدت طولانی برتخت نشست و با قدرت تمام حکومت و کاتولیک ها را قلع و قمع کرد. درنتیجه واتیکان در سال ۱۵۸۵ حمایت بسیار قوی و همه جانبه خود از فیلیپ پادشاه اسپانیا را برای حمله به انگلستان آغاز کرد. حملات نیروهای دریائی اسپانیا به انگلستان هزینه های زیاد را برای انگلستان در پی داشت که باید از مالیات ها تامین می شد و مردم می بایست بار مالیات رابه دوش می کشیدند. در نتیجه ملکه الیزابت اول ابتدا از دزدان دریائی انگلستان بر ضد نیروی دریائی اسپانیا در خفا پشتیبانی می کرد. سپس در حمله همه جانبه نیروی دریائی قوی اسپانیا در تابستان ۱۵۸۸ به انگلستان، یک طوفان غیرپیش بینی شده، باعث عدم موفقیت اسپانیائی ها و پیروزی غیرقابل تصور نیروهای انگلستان گردید. از آن زمان انگلستان به بزرگترین نیروی دریائی دنیا تبدیل شد و سیاست کشف سرزمینهای جدید و تجاوز را در پیش گرفت. از این طریق در بین کشورهای اروپائی که تاکنون

• به شدت بر سر تجاوز به سرزمینهای یکدیگر و کسب قدرت و
• سپس بر سر اختلافات مذهبی و پیروی از دو مذهب متفاوت با یکدیگر در تضاد بودند،
• یک عامل جدید دیگر تضاد پدید آمد: رقابت بر سر کشف مستعمرات و تسلط بر آنها.

۱-۲-۲ کشورگشائی و مستعمرات

بطوریکه دانشمند محترم آقای پروفسور هوفمن (Hoffmann) به من آموخت، استعمارگری و غصب سرزمینهای دیگران، اساسا بر خلاف دین مسیح و دستورات انجیل بوده است و در کتاب مقدس، کتاب اول موسی، فصل ۳ آیه ۱۹ آمده است: "با عرق جبین باید نان خود را (بدست آوری و) بخوری تا تو مجددا خاک شوی، از همان چیزی که برگرفته شدی. زیرا تو خاکی و می بایست خاک شوی" ۱۶ و ۱۷

اما با وصف این، فرایند غصب سرزمینهای دیگر و کسب قدرت جغرافیائی، اقتصادی، مذهبی و فرهنگی از قرن ۱۵ میلادی در اروپا به شکل جدید، با تایید کلیسای رُم آغازشد. پاپ ها که خود را نماینده حضرت مسیح بر روی زمین تلقی می کردند، تسلط بر روی تمامی این کره را حق خود می دانستند. لذا اولین بار ۱۴۵۵ پاپ نیکلاس پنجم دستور برای کشورگشائی و مسیحی کردن کشورهای آسیا توسط پرتقالیها را صادر کرد Romanus)

(Pontifex $\rightarrow$ و در سال ۱۴۹۳ از جانب پاپ آلکساندر ششم، "حق" تسلط بر امریکا و کاتولیک کردن مردمان آنجا به اسپانیا و همین حق در مورد افریقا و شرق به پرتقال "اهدا" شد (Inter caetera $\leftarrow$). بدین ترتیب در تمام مراحل بعدی غصب سرزمین های مستعمره، کلیسا در کنار پادشاهان، (عموما در پشت صحنه) نقش اصلی را ایفا می کرد. با گسترش دستگاه های حکومتهای مطلقه اشرافی در اروپا و هزینه های زیاد لازم برای آن از یک طرف و افزایش قدرت دریائی، کوشش برای کشف و تسلط بر سرزمین های دوردست آغاز گردید و طماعان را برانگیخت تا از نیروی دریائی و نظامی برای غصب آن سرزمین ها فعال شوند. بدین ترتیب شیوه غصب و گسترش امپراتوری ها که تا آن زمان به کشورهای همسایه محدود می شد و یک امپراتوری یک پارچه از سرزمینهای به هم پیوسته را تشکیل می داد (مانند امپراتوری ایران و یا امپراتوری روم)، با شکل دیگری نیز مطرح گردید. لذا کشورهای اروپائی مسابقه قدرت خود را به سرزمینهای دور دست نیز گسترش دادند و هر یک با دیگری بر سر غصب این سرزمینهای جدید ("مستعمرات") به شدت به رقابت پرداختند. گروه های مختلف (بازرگانان سودجو، ماجراجویان طیفهای مختلف، نیروی نظامی و مبلغان مذهبی مسیحی) دست به دست هم داده و به مستعمرات هجوم آوردند. در آغاز پرتقالی ها و هلندی ها به منظور دوری از قدرت عثمانی های مسلمان راهی افریقا به عنوان "سرزمین طلا" (Gold land) شدند و در افریقای جنوبی و سپس از همان راه در آسیا به مستعمرات نسبتا زیادی دستیافتند. از آن طرف نیز اسپانیائی ها به تسخیر امریکای مرکزی و سپس جنوبی تا شمالی روی آورد و با صندوق هائی پر از گنجهای سرخپوستان اینکا به اروپا برمی گشتند و دیگر کشورها را نیز حریص می نمودند. سپس انگلستان و فرانسه در امریکای شمالی به کسب سهم مناسب برای خود برآمدند. اما آنها، مخصوصا انگلستان در نقاط دیگر جهان نیز به کشورگشائی مشغول بودند: استرالیا و نیوزلند، شمال و شرق افریقا و در راس همه، هندوستان بیچاره با آن همه گنجهای نفیس که سلطان محمود غزنوی فقط به بخشی از آن دست یافته بود. فرانسه نیز گذشته از بخشهائی در کانادا و امریکا و یا ویتنام، بیش از هرچیز به گسترش نفوذ خود در شمال افریقا تا شرق دریای مدیترانه پرداخت. پرتقال، برزیل و آنگولا را در زیر نفوذ خود حفظ کرد. بلژیک سرزمین وسیع کنگو را تصاحب نمود و پادشاه قسی القلبش لئوپلد، در طول تاریخ استعمار بدترین فجایع را بر سر بومیان در آورد. هلند نیز به عنوان یکی از پیشگامان استعمار (در کنار پرتقال) در افریقای جنوبی و اندونزی شانس خوب خود را آزمود. ایتالیا نیزسهمی از افریقای شمالی (لیبی و حبشه) نصیبش شد. کشور های استعمارگر برای خود ایدئولوژی و طرز تفکر خاصی داشته و دارند. آنها خود را به عنوان انسان های برتر از نژاد و دینی برتر محق می دانستند، تا بر دیگر کشورها سلطه یابند و نه فقط منابع آنجا را از آن خود، بلکه مردم مستعمرات را از فرهنگ و هویت خود تهی نمایند، تا سلطه آنها محقق شود. گرچه در این دوران، افرادی مانند آقای کیپلینگ (Rudyard Kipling) به عنوان برنده جایزه نوبل ادبیات از انگلستان، در

انتقاد از این روش از اصطلاح "the white man's burden" استفاده می کند. اما در آن زمان "در میان اندیشمندان و سیاستمداران بریتانیائی این احساس وجود داشت که آنها، چه از راه مستعمره سازی و چه با تسلط از طریق اقتصادی، دارند به مردمان خارجی لطف می کنند." (ناردو، دان ۱۳۸۶ ص ۶۰) (جان استوارت میل صراحتا نوشت: ".. در تایید این نکته جای هیچ گونه درنگ نیست که استعمار در وضعیت فعلی جهان بهترین کاری است که ... یک کشور قدیمی و ثروتمند می تواند انجام دهد." (ناردو، دان ۱۳۸۶ ص ۶۰) ... "بر اساس این دیدگاه ، بریتانیا و دیگر کشورهای قدرتمند سفید پوست بهترین فرهنگ، مذهب و افکار را داشتند و وظیفه شان بود که این ویژگی های برجسته را به مردمان غیر سفید و عقب مانده به خاطر خیر خودشان، در صورت لزوم به زور، عرضه کنند" و... این وظیفه ... به «بار مسئولیت انسان سفید پوست» معروف شد." (ناردو، دان ۱۳۸۶ ص ۶۱)

مشابه همین طرز تفکر در روسیه نسبت به همسایگانش از جمله ایران وجود داشته و دارد: "وضع روسیه در آسیای مرکزی مانند تمام دولتهای متمدنی است که با مردمان نیمه وحشی بیابانگرد فاقد هیچ نوع سازمان اجتماعی برخورد می کنند. در این گونه موارد پیوسته چنین اتفاق می افتد که دولت متمدنتر ناگزیر برای حفظ مصالح مربوط به امنیت مرزها و روابط بازرگانی خود نسبت به کسانی که طبع سرکش و بی قرارشان آنان را به صورت همسایگانی سخت نامطبوع درآورده است، نوعی تسلط و برتری حاصل می کنند. نخست باید آتش تاخت و تازها و غارتگریها را فرونشاند و برای مهار کردن عشایر سرحدی باید ایشان را به حالت کم و بیش اطاعت و انقیاد کامل درآورد. این عشایر و طوائف همین که آرام شدند، حق دارند که در مقابل همسایگان خود حفظ و حراست شوند؛ اما «نیروی معنوی عقل و خرد» نمی تواند که این مهم را به انجام رساند، زیرا «از خصوصیات اقوام آسیایی این است که به هیچ چیز جز زور و قدرت مرئی و ملموس احترام نگذارند.» بدین گونه دولت متمدن به بن بست می رسد: یا باید از هر کار و کوششی در راه تمدن چشم پوشید، یا «بیش از پیش تا اقصی نقاط کشورهای مردمان وحشی پیش رود.» نقل از کاظم زاده، فیروز ۱۳۷۱: روس و انگلیس در ایران ص۷

فرایند تسخیر مستعمرات، در بین کشورهای اروپائی حسادت و خصومت عمیق ایجاد نمود و آنها را به جنگ های مختلف با یکدیگر واداشت که یکی از آنها به جنگهای هفت ساله (۱۷۵۶-۱۷۶۳) بین انگلستان و فرانسه شهرت یافت. پس از شکست فرانسه در این جنگ و از دست دادن موقعیتش در آمریکا، نیروهای فرانسوی زیرکانه روش دیگری را برای جبران شکست خود در پیش گرفتند و نقش بسیار مهمی در انقلاب آمریکا و رهائی و استقلال آن از دست انگلستان را ایفا نمودند.

اما نابرابری عمیق در درون دستگاه پادشاهی فرانسه، آنطور که سنت الله است، شورش و انقلاب بزرگی را در پی داشت. این فرایند فرانسه را آنقدر در درون مشغول کرده بود که فرصتهای استعماری را از دست داد. بعد از انقلاب فرانسه، ناپلئون به عنوان یک سردار جنگجو در زمان نسبتا کوتاه حکومتش، تمام تلاش خود را برای جبران عقب افتادگی فرانسه در گرفتن مستعمرات نمود و کوشش کرد تا مستعمرات شمال افریقا، شرق مدیترانه

و مخصوصا هندوستان را از انگلستان برباید. او همچنین انگلستان را از بارگیری در بنادر اروپا محروم ساخت و این به معنی گرسنگی و کشته شدن جزیره بی برکت انگلستان بود. انگلستان نیز برای نجات خود جلوگیری از موفقیت فرانسه به اقدامات زیرکانه متقابل دست یازید. از جمله برای خنثی کردن همپیمانی ناپلئون با آلکساندر اول در معاهده فینکن شتاین و دستیابی به بنادر شمال ،روسیه حیله گرانه در جنگهای روس و ایران در آغاز قرن نوزدهم با حضور در سپاه ایران و جاسوسی و رساندن اطلاعات نظامی ایران به روسیه، باعث پیروزی قوای اندک روس بر سپاه ایران شد. از این طریق هم به بنادر دستیافت و هم مانع پیوند روسیه و فرانسه و از دست رفتن هندوستان شد.

با شکست ناپلئون در آغاز قرن نوزدهم شانس و قدرت فرانسه افول کرد و در نتیجه انگلستان به عنوان تنها ابر قدرت جهان و قویترین قدرت استعماری جهان در قرن ۱۹ درخشید و هرجا جای فرانسه را خالی دید که قبلا مانع او بود اقدامات استعماری خود را آغاز کرد. از جمله در افریقای جنوبی پس از آنکه زارعین هلندی آن سرزمین پهن آور را غصب و منابع زیادی در آنجا کشف کرده بودند انگلستان بی رحمانه و حیله گرانه آنها را بارها مورد تهاجم قرار داد، حتی زن و فرزندان آنها را کشت و سرزمینهای آنها را یکی پس از دیگری گرفت .م.ش. رفیع پور ۱۳۸۹ افریقای جنوبی). بدین ترتیب انگلستان نه فقط بیشترین مستعمرات را ،کانادا امریکای شمالی، استرالیا، نیوزلند بخشهایی از چین ،هندوستان شرق افریقا و بعدا جنوب افریقا داشت، بلکه با روشهای جدید دیگر به دنبال تسلط غیر مستقیم بر دیگر کشورها برآمد. در مقابل اسپانیا که قسمت اعظم امریکای جنوبی مرکزی و شمال غربی آمریکا را از آن خود ساخته بود به تدریج مستعمراتش به سوی استقلال رفتند و قدرت و مستعمرات خود را از دست داد. اما فرانسه بعد از مدتی به خود آمد و برای عقب نیفتادن کامل یک همکاری و تعاون متقابل با انگلستان را در پیش گرفت آنها برای خود اهداف مشترک و یک تقسیم کار استعماری را تعریف کردند: مهمترین اقدام آن بود که هر دو با تضعیف و تجزیه امپراتوری عثمانی به توافق رسیدند. اما این تجزیه نباید به گونه ای میبود که سرزمینهای عثمانی به چنگ روسیه بیفتد که همچنان در حال افزایش قدرت و گسترش مرزهای خود بود. انگلستان دست فرانسه را در شمال افریقا به جز مصر و شرق مدیترانه بازگذاشت .م.ش. 1972:20 ,Henle). ليكن رقابتهای استعماری همچنان ادامه داشت و جنگهای اول و دوم جهانی نیز نهایتا بر اساس همین رقابتها بوجود آمد. مهمترین انگیزه هیتلر برای لشکرکشی و کشورگشائی نیز همین احساس محرومیت از مستعمرات بود. به عبارت دیگر هیچ کشور اروپائی بی میل به داشتن مستعمرات نبود.

در مقابل امپراتوری بزرگ عثمانی که شمال افریقا - ،عربستان، عراق، سوریه، اردن لبنان اسرائیل کنونی به علاوه ،بلغارستان ،رمانی آلبانی و دیگر کشورهای شرق اروپا تا اتریش را در اختیار داشت با سیاست زیرکانه و حیله گرانه کشورهای اروپائی آن سرزمین ها را یکی پس از دیگری باخت و از درون نیز متلاشی شد.

باید توجه داشت که این رقابتها در بین کشورهای اروپائی بر سر مستعمرات نوین که نام جهان سوم به آنها داده شد، هنوز هم به شدت اما به شکلی پنهانی ادامه دارد و همچنان یک

عامل اصلی تضاد در بین آنها است. مثلا جنگ خلیج فارس و حمله آمریکا به عراق و مخالفت اروپا، مخصوصا فرانسه با حمله به عراق و فعال کردن نیروهای نامرئی خود برای شکست آمریکا و یا جنگ چچن در همین راستا و برای دستیابی به منابع نفتی خلیج فارس و دریای خزر بوده و هست.

۳ـ ۲ـ ۱ افراط استعمارگران

سودجویان اروپائی در سرزمین های غصب کرده، نه فقط گنج ها، اندوخته ها، معادن ذیقیمت و منابع طبیعی را از آن خود در می آوردند، بلکه نسبت به مردم بومی نیز نهایت بی رحمی و تجاوز را روا می داشتند. در آمریکا سرخپوستان آزاده با حمله های نابرابر نابود و زنان و فرزندان آنها نیست می شدند. حتی برخی از متجاوزین سینه زنان سرخپوست را بریده و آن را به کیسه توتون تبدیل می کردند. نهایتا این قوم آزاده و متجانس با طبیعت، با روشهای مختلف حیله گرانه از شرق به غرب رانده و همزمان با انواع روش های مخمور کننده از جمله با ویسکی، از زندگی طبیعی بازداشته و به تدریج تقریبا ریشه کن شدند. در استرالیا، انگلیسی تبارها بعد از تجاوز به زنان بومی، فرزندان دورگه حاصل از این تجاوز را حتی الامکان از بین می بردند. در افریقای جنوبی کشور زولو توسط انگلیسی ها اساسا از نقشه جغرافیائی حذف شد و اقوام بانتو به افرادی فردگرا و بی فرهنگ، نیازمند به تفاله های سفید پوستان تبدیل شدند. در دیگر کشورهای افریقائی نیز در کنار دستیابی به گنجها، تجارت بردگان و انتقال آنها به امریکا و دیگر کشورها رونق گرفت و گاه سیاهپوستان قوی و جوان در قفس هائی آهنین، با قفل و زنجیر به پا، با کشتی ها به اروپا و بعد امریکا برده می شدند. آنها از نظر سفید پوستان اروپائی مانند حیوان بودند و از حقوقی برخوردار نبودند. زارعین هلندی مثلا سیاهپوستان چخوزا و زولو را با اصطلاح Kaffer یا "کافر" می خواندند (م.ش. Farwell,1999:4) که بدتر از برداشت ما از کلمه کافر است.

ذیلا به دو نمونه خاص اشاره می گردد:

انگلستان و مصر (نقل از Henle, 1972:20ff) بعد از محمد علی در مصر، غربی ها یا با رشوه و یا با تهدید و فشار سیاسی و نظامی، مصر را تحت سلطه قرار دادند تا در سال ۱۸۶۹ کانال سوئز باز شد. در سال ۱۸۷۵ انگلیسیها با ٤ میلیون لیره استرلینگ سوئز را از خدیو های مصر گرفتند. از اینجا به بعد برای مصر یک دوران استثمار بی رحمانه توسط انگلستان آغاز شد. وامها با بهره های کشنده به درباریان داده شد و آنها تمام علائق و سرمایه‌های کشور را بدون ملاحظه، خائنانه به خارجیها فروختند. بعد از این اتفاقات در مصر، نارضایتی مردم بیشتر شد و شورشهای زنجیره وار تمام سرزمین نیل را فراگرفت که فرماندهی آنرا "اورابی پاشا" به عهده داشت. اورابی از درباریان خدیو تنها استقلال مصر و جلوگیری از رباخواری خارجیان "کوسه صفت" را در خواست کرد که فورا با مقاومت و مقابله سرمایه داران انگلیسی مواجه شد و در پی آن نیروی دریایی انگلستان اسکندریه را به توپ بست و سربازان انگلیسی نیروهای اورابی پاشا را یک به یک به تیر بستند و به دار آویختند و اورابی را همچون یک اسیر (با روشی تحقیرآمیز) منتقل نمودند. (ص ۲۰) پس از آن، انگلیسی ها جنبش مهدیوین در مصر را نابود کردند. حتی صدای رسمی دولت انگلستان هیچ ابائی از این نداشت که بگوید این بُرد انگلستان با بی رحمانه‌ترین روش‌های -

تاکنون غیر معمول بدست آمده است و طی آن هزاران نفر مردم بی سلاح کشته شدند و مرقد مهدی نابود شد...؛ همه اینها در حقیقت برای ولع دستیابی به مواد خام. (ص ۲۱)

فرانسه و شمال افریقا (نقل از 1972:22ff ,Henle)

"استعمار فرانسه در جهان اسلام زود آغاز شد. الجزایر که روزی خود یک قدرت دریائی بود و به فرانسه گندم می فروخت در سال ۱۸۲۷ تقاضای پول گندم خود را از فرانسه کرد. فرانسه در عوض نیروی دریائیش را بدانجا فرستاد و در ژوئن ۱۸۳۰ الجزایر را تسخیر نمود. اما کارش آسان نبود و نیروهای مقاومت تحت رهبری امیر بربر عبدالقادر در کوهستانهای الجزایر و در تمام آن سرزمین کار را بر فرانسه دشوار کردند تا آنکه عبدالقادر در پی یک خیانت بدست فرانسوی ها افتاد و جنگهای پارتیزانی به تدریج پایان یافت." فرانسویان در سرزمین زیر سلطه خود بیش از انگلستان در مصر در پی منافع بودند. آنها نه فقط در پی کنترل امپریالیستی، باز کردن راههای تجاری مانند) کانال سوئز یا بازار فروش تولیدات خود بودند، بلکه در جستجوی سرزمینی برای زندگی فرانسویان به عنوان ارباب در الجزایر بودند. لذا آنها نظام اجتماعی و فرایند اشتغال رعیت گیری را در خدمت خود گرفتند و ساختار اجتماعی سیاسی الجزایر را که میتوانست به پیدایش مقاومت و شورش مردم کمک کند، نابود کردند و یا در قسمتهای به نفع خود تغییر دادند استعمار فرانسوی از چند طریق پیش رفت

• رهبران ملی و نخبگان یا کشته و یا تبعید شدند مانند عبدالقادر.
• بهترین زمینهای کشاورزی از صاحبان آن گرفته و غصب شد
• مدارس وابسته به مساجد بسته شدند و
• کلیه زمینه های یک استقلال ملی برچیده شد.

فرانسویان فقط نمیخواستند الجزایر را زیر سلطه داشته باشند بلکه میخواستند آن (کشور) را برای مقاصد خود در سطح پائین رشد و عقب نگهدارند.

"الجزایر تنها مستعمره فرانسه در کشورهای اسلامی نبود. در سالهای بعد از ۱۸۶۰ ناپلئون سوم - با توجه به ضعف کشور عثمانی - لبنان را به بهانه شورشهای مذهبی و دفاع از مسیحیون گرفت... و در سال ۱۸۸۱ با یک حمله گسترده نیروی دریائی تونس را تسخیر نمود. چند سال بعد نیز مراکش را به زیر سلطه خود در آورد اما در اینجا به علت نارضایتی پادشاه آلمان.... مراکش را اسماً آزاد، اما عملا به بانکهای خود وابسته ساخت." "ایتالیا نیز به پیروی از روش خواهر لاتینش (فرانسه) توانست در سال ۱۹۱۱ با عجله قبل از پایان آخرین لحظات عمر پادشاهی عثمانی لیبی و سیرنایکا (Cyrenaika) را برای خود بدست آورد. " (ص ۲۳)

۱-۲-۴ مشکلات در مستعمرات

این اقدامات غیر انسانی، طبعا عکس العمل های تند بومیان از جان گذشته و حملات پارتیزانی متعدد و پیش بینی نشده آنها را در پی داشت که برای آن دسته از سفید پوستان سودجو و فرصت طلب که به استثمار آنها پرداخته بودند، قابل تحمل نبود. لذا با وصف قدرت نظامی زیاد و قوی سفید پوستان و سرکوب پی در پی بومیان، در برخی مناطق، مخصوصا در افریقا آسیا و امریکای جنوبی اقدامات بومیان فرو نمی نشست و بلکه بیشتر و قوی تر می شد. لذا ادامه کنترل نظامی این کشورها، جان سربازان زیادی را می گرفت و هزینه های زیاد لشکرکشی را به همراه داشت تنها در حمله قبیله زولو به نیروهای انگلیسی، در ژانویه سال

۱۸۷۹، در استان ناتال (شرق افریقای جنوبی) در حدود دوهزار انگلیسی کشته شدند و انگلستان به عنوان تنها ابرقدرت آن زمان جهان، مجبور شد برای جبران این شکست فاجعه آمیزش، نیروهای خود را از بیشتر نقاط جهان به آن منطقه گسیل کند که این علاوه بر هزینه جانی زیاد، هزینه مالی سنگین نیز به همراه داشت (م.ش. رفیع پور ۱۳۸۸ افریقای جنوبی).

فرانسویان نیز هزینه های جانی و مالی زیادی در الجزایر متحمل شدند و در شرایط امروزی نیز آمریکا در کنار مخارج سنگین لشکرکشی به عراق و افغانستان، سربازان زیادی را از دست داد که تازه قابل مقایسه با خسارتهای او در جنگ ویتنام نیست.

به این مسائل باید شرایط نامطبوع سرزمینهای غصب شده را افزود، مانند زندگی در هوای گرم افریقا، عربستان، کویت و ... که برای یک اروپائی مطلوب نیست، بالاخص اگر انواع بیماری ها (مثلا مالاریا)، حیوانات درنده وحشی، در کنار ترس خانواده های سفید پوستان از این خطرات و مخصوصا از هجوم پنهانی و بیخبرانه بومیان، نبود امکانات رفاهی و تربیتی و آموزشی برای فرزندان ... در نظر گرفته شود.

۱-۲-۵ تغییر روش در مستعمرات

در نتیجه به مرور زمان استعمارگران به این نتیجه رسیدند که این نوع روش بهره برداری از کشورهای زیر سلطه با هزینه زیاد جانی و مالی همراه و عملا برای نیروهای آنها غیر قابل تحمل است. این روش، مخالفت درونی کشورهای زیر سلطه را بر ضد اهداف استعماری پرورش می داد. از آن طریق نیروهای مخالف زیادی بر ضد آنها بسیج می‌شدند و به علت داشتن دشمن مشترک، یک پیوند درونی و همبستگی قوی بین آنها بوجود می‌آورد که قدرت آنها را بر ضد نیروهای استعمارگر افزایش می‌داد. بخصوص این که نیروهای بومی به اندازه استعمارگران غربی از مُردن نمی‌هراسند و زندگی دنیوی - به علت جهان بینیشان - برای آنها آنقدر با ارزش نیست. و این یک نکته بسیار مهمی است که استعمار بعدا با برنامه توسعه (Modernization) به تغییر ارزش ها و دنیوی و مادی کردن مردم پرداخت تا درنتیجه ترس از مرگ بیشتر و شهامت و ایثار کم گردد.

با توجه به هزینه های ذکر شده، دیگر سیاست استعماری قدیم، یعنی حکومت مستقیم بر مستعمره ها جاذبه ای نداشت. لذا استعمارگران برای دستیابی به اهداف خود:

• کشف منابع مواد خام،
• استخراج توسط نیروی کار ارزان (برده)
• تبدیل مواد خام به کالای (صنعتی) مورد استفاده) و
• فروش کالا در کشورهای زیر سلطه

ابتدا به روش تجارت با زور روی آوردند. "...تجارت و مناسبات اقتصادی ستون فقرات امپراتوری ... بریتانیا بود. بریتانیائی ها برای ایجاد و حفظ این مناسبات، عمدتا از در مذاکره وارد می شدند و معاهداتی می بستند که غالبا یکجانبه به نفع بریتانیا بود. اما آنها از قدرت آتش قابل ملاحظه ای نیز برخوردار بودند که در صورت شکست مذاکرات به آن تکیه می کردند." (نقل از: ناردو، دان ۱۳۸۶ :ص۵۸ )

انگلستان و چین (نقل از ناردو دان ۱۳۸۶ : ص ۶۶ و ۶۷) "بریتانیائی ها اوائل قرن نوزدهم دریافتند که چین بالقوه یکی از باارزشترین بازارها است. آنها... کشت خشخاش را در هندوستان آغاز و تریاک مشتق شده از آن را با کشتی به بندر کانتون در جنوب چین صادر کردند و... از این راه ثروت زیادی به هم زدند. حال آنکه چین در نتیجه آن متحمل آسیب فراوانی شد. یک مقام چینی ....نوشت: «..در آغاز تریاک کشی به سوسول های خانواده های ثروتمند منحصر بود... اما بعد مردم از همه قشرهای اجتماعی ـ از مقامات حکومتی گرفته .... تا پیشه وران، کسبه... خدمتکاران، و حتی زنان و راهبان بودائی ـ به آن معتاد شدند...» رهبران نگران چین در سال ۱۸۳۸ گام هائی برای جلوگیری از تجارت تریاک برداشتند. (اما) بریتانیا سال بعد سربازانش را به آن کشور اعزام داشت و جنگی را که به نخستین «جنگ تریاک» موسوم شد آغاز کرد (که) باپیروزی قاطع بریتانیائی ها پایان یافت. آنها رهبران چین را مجبور به امضای معاهده نانجینگ کردند که بر اساس آن بندر هنگ کنگ به مستعمره بریتانیا تبدیل شد و چین مجبور شد چهار بندر دیگرش را نیز به روی تجارت بریتانیائی ها بگشاید. بعدها بریتانیا سبب ... دومین جنگ تریاک با چین شد که در نتیجه آن بازهم بنادر بیشتری به روی خارجیان گشوده شد و مبلغان مسیحی اروپائی در چین آزادی فعالیت کامل یافتند."

۱-۲-۶ مدل مناسب استعمار نوین

تجارت با زور نیز با هزینه هائی همراه بود که به تدریج مخالفتهای درونی کشورها را برمی انگیخت. لذا این نظر جا افتاد که باید با تفکر عمیق و همه جانبه در این زمینه، روشهای بهتری را برای یک سلطه پایدار جستجو نمود. اما این سیاست جدید با روشهای قدیم ممکن نیست و به روشهای دیگری برای تسلط بر کشورها نیاز دارد برای این سیاست جدید لازم و ایده آل آن است که: ۱- کشور مستعمره بطور پایدار و با کمترین هزینه زیر سلطه بماند و ۲- با سلطه استعمارگران مقابله نکند بلکه بطور درونی با جان و دل آنرا بخواهد. این وقتی ممکن می شود که o خواسته ها و اهداف کشورهای استعمارگر به افراد بومی تزریق شود، آنهم بطور عمیق و دائمی o تا آنها ناخودآگاهانه اهداف استعمارگران را اهداف خود بدانند و هویت خود را با آن پیوند بزنند و o در نتیجه خودبخود و بطور خودجوش و درونی به دنبال اهداف استعمارگران باشند و در جهت دستیابی به آن بکوشند، o بدون آنکه استعمارگران خود مستقیما تلاشی بکنند و هزینه جانی و مالی بپردازند. o از این طریق یک کنترل درونی و یک وابستگی مطلق و دائمی بوجود می آید. ۳- این کار به مطالعات زیاد در همه بخشهای فردی و جمعی، یعنی روانی، فرهنگی اجتماعی اقتصادی و... نیاز دارد. ۴- پس از این مطالعه یک سازماندهی مناسب در همه بخش های جامعه و ایجاد یک دیوانسالاری متناسب با اهداف استعمار در آن کشور لازم است، تا همه امور

بطور رسمی بر اساس ضوابط و اهداف کشور استعمارگر و در ریل هائی که او کار می گذارد، انجام گیرد؛ مانند آنچه که انگلستان در هندوستان و فرانسه در کشورهای شمال افریقا و شوروی در کشورهای زیر سلطه خود انجام دادند. از طریق این سازماندهی همواره نتیجهٔ تمام بررسی ها و اقدامات سازمانها همان خواهد شد که کشورهای استعمارگر می خواهند. اما این تصمیمات را افراد خودی می گیرند و به نام "ملت" و یا "ملی" و "خواسته ملی" از آن مجموعه های سازمانی بیرون می آید.

۵- سپس به منظور حفظ و تثبیت این سازمان دیوانسالاری که همه بخشها از ارتش تا علم و آموزش و پرورش، بهداشت، صنعت، تولید و تجارت و ... را دربرمی گیرد، باید نخبگان (elite) جامعهٔ زیر سلطه، دستچین و با روشهای پرجاذبه و احترام آمیز آنها را در کشور مادر (انگلستان، فرانسه و...) آموزش داد، به درجات عالی رساند و حتی القاب مهم (مانند Sir) نیز به آنها داد، تا اولا آنها ارزشهای آن کشور سلطه گر را درونی و ثانیا خود را با آن کشور همانند (identified) احساس کنند و در نتیجه اهداف آنها را بطور درونی و گاه حتی با تعصب پیگیری نمایند.

اینان از هویت ملی فقط قیافه ظاهری و زبان را دارا هستند و دو متغیر مهم دیگرهویت، یعنی هویت دینی و هویت ملی اگر اساسا تغییر نکرده باشد (که عموما این یک افتخار است که آنها تابعیت کشور خارجی را کسب کنند و گاه حتی دینشان را تغییر دهند، اگر آنرا به تمسخر نکشند!) این دو هویت را تنها بر روی کاغذ دارند. آنها گاه در پیگیریِ منافع استعمارگران بیش از خود ایشان تلاش می کنند.

آقای هنله می نویسد: امپریالیسم فرهنگی فرانسه در مستعمراتش هر احساس ملی فراتر از حد یک استان را در نطفه می‌کشت. (یعنی آزادی اقلیت‌ها همواره مورد قبول بوده است، زیرا از آن طریق حکومت مرکزی تضعیف و بیشتر به زیر سلطه خارجی در می‌آمد). وقتی در سال ۱۹۶۲ بن بلا پس از بازگشت از قاهره با احساسات تمام گفت "ما عرب هستیم عرب، عرب، بورژواهای تونس مقابله می‌کردند. حتی روشنفکران (این سرزمینها) با تردید سئوال می‌کردند که آیا چنین چیزی مانند "ملت" (ناسیون) وجود دارد. اتفاقا دربین آنها افراد باهوش از ترس، احساس ملی را نفی می کردند، تا هرچه زودتر غربزدگی کامل را بدست آورند. این فرایند بالاخص به علت آمیخته شدن با ...خرافات گرائی (مذهبی) تشدید می شد." (Henle, 1972:26)

اما بدتر از این وقتی است که یک کشور زیر سلطه بخواهد خود را از دام استعمار برهاند و نخواهند غرب زدگان بر سر حکومت باشند. زیرا آنانیکه در داخل تربیت می شوند، در واقع بر اساس همان کتب و روش و همان نظام و مستقیم و غیرمستقیم زیر دست همان غرب زده ها تربیت می شوند و بیش از آنها غرب زده می شوند و باز از این بدتر آن است که این روش "خودی" پنداشته می شود و عده ای نتیجه می گیرند که بهتر است همان آموزشهای "خودی پنداشته"، در محافل سنتی نیز انجام گیرد.

۶- خوب نکات ۴ و ۵ اقداماتی در زمینه های رسمی جامعه زیرسلطه هستند. اما اقدامات استعمارگران در بخشهای غیررسمی بسیار مهم تر، نامحسوس تر و خطرناکتراست. زیرا بخشهای رسمی را می توان با هر انقلاب در کشور زیرسلطه، از زیر کنترل استعمارگران خارج نمود. اما بخشهای غیر رسمی طوری دستکاری می شوند که هر حرکت برای تغییر آن، با مقابله درونی تمامی اعضاء جامعه روبرو می شود. و اینجا هنر استعمارگران است. آنها بخش غیر رسمی را طوری سازماندهی و تنظیم می کنند، تا اجزاء دستکاری شده آن به همجورها (هنجارها) و ارزشهای درونی تبدیل شوند. استعمارگران آرزوی یک مدل جایگزین غریزه در انسانها را می کردند. همانطورکه حیوانات با موتور درونی غریزه هدایت می شوند و عمل می کنند، استعمارگران نیز آرزو می کردند که برای انسانها در کشورهای مستعمره یک موتور درونی تولید کنند و کارگذارند که به آنها از درون دستور دهد، این کار را بکنند و یا نکنند. این موتور درونی را آنها بالاخره یافتند: فرهنگ!

حالا ببینیم که این چه نتیجه ای دارد؟ خوب توجه کنید!: اگر برخورد نظامی استعمارگران با کشورهای زیرسلطه به بسیج عمومی آنها بر ضد استعمارگران منتهی می شد، حالا آنها طوری ارزش ها و اهداف استعماری خودشان را در کشورهای مستعمره به دستورالعمل ها و همجورهای (هنجارهای) درونی مردم تبدیل می کنند و در درون انسانها جاسازی می کنند که در نتیجه مردم زیرسلطه آن ارزشها را جزئی از خود و هویت فردی خود و مخصوصا هویت مذهبی و ملی خود بدانند و با هر گونه تغییر، از درون و به شدت تا پای جان و به نام خداوند مبارزه کنند.

مسئولان و دلسوزان جامعه ما باید به این نکات خوب توجه کنند و البته که برخی از آنان این را خوب می دانند.

هر تغییر در برخی از بخش های غیررسمی، با مقابله تعصب آمیز از جانب مردم روبرو می شود، در حدی که مهمترین و فداکارترین رهبران جامعه (حتی امام خمینی (ره)) را تهدید می کرد و می کند.

۷- این بخشهای غیررسمی در هر کشور مستعمره توسط دانشمندان متخصص کشورهای استعمارگر بطور عمیق مطالعه می شوند. این دانشمندان که برای آن کشورها انسانهای شریفی هستند و با نیت خیر برای کشور خودشان کار می کنند، رفتار جذاب و مطبوع و بسیار انسانی و نه نظامی دارند و در نتیجه در کشورهای زیرسلطه که عموما مردمی خون گرم و مهمان نواز دارند، همه جا با استقبال و گرمی روبرو می شوند و همه درها حتی در خصوصی ترین زمینه ها به روی آنها گشوده می شود. در نتیجه آنها به تمام جزئیات روحی روانی و فرهنگی کشور مستعمره حتی در دورترین نقاط پی می برند. اینکه مردم شناسان و جامعه شناسان این کشورها در کشورهای افریقائی، آمریکای لاتین و آسیا اینقدر مطالعه می کنند، چند سال شب و روز با فلان ایل در جنوب و شمال شرقی شمال غربی زندگی می کنند، اینکه خانم لمبتون بعد از جنگ جهانی دوم با وصف جاده های صعب العبور و انواع خطرات و بیماریها، آنهم به عنوان یک زن به دورترین نقاط و روستاهای ایران سفر کرد، از اینجا است.

۸- اما این مدل ایده آل به تنهائی کافی به نظر نمی رسید و با خطراتی نیز تهدید می شد. زیرا بالاخره در هر کشوری همواره این امکان وجود داشت که گروه هائی پیدا شوند که بخواهند با قدرتهای استعماری به ستیز نظامی برخیزند و مزاحمتهائی ایجاد نمایند. لذا برای حل این مشکل نیز باید راه چاره ای اندیشیده می شد. بطوریکه در آن کشور هیچگاه نیروهای مقابله کننده با استعمارگران سلطه گر بوجود نیاید، بلکه برعکس نیروهای کشور مستعمره بر ضد یکدیگر بسیج شوند و از این طریق نیروی آن کشور تحلیل رود. بدین منظور باید در این کشورها تا آنجا که ممکن است انواع گروه های مختلف با تضادهای عمیق را بوجود آورد که هر گروه بر ضد دیگری فعال باشد. این گروه ها می توانند از انواع مختلف باشند؛ مثلا با مذاهب متفاوت یا قومیت های متفاوت با قیافه ظاهری متفاوت. اینان را باید به عنوان اقلیت ها در این کشورها تقویت و همواره برضد حکومت مرکزی تحریک نمود؛ حتی اگر مسئولان آن کشور، تابع قدرت استعماری حاکم باشند. اینان باید همیشه به عنوان پتانسیل های تضاد برای زمان مورد نیاز حفظ شوند. قوی ترین و مناسب ترین نوع تضاد از نظر استعمارگران آن تضادی است که گروه های مختلف را در بالاترین حد برضد یکدیگر بشوراند و بطور پایدار باقی بماند و این تضاد مذهبی است. برای اینکه این تضاد بوجود آید، باید حتی المقدور یک عده را از بیرون یا از درون یک گروه سازماندهی کرد تا شعائر گروه دیگر، مخصوصا گروه های اقلیت را مورد حمله و اهانت قرار دهند؛ سپس این کار تخریبی را به حساب گروه حاکم گذاشت. از آنجا به بعد گروه مورد اهانت، بر ضد گروه دیگر فعال خواهد شد و این مانند یک حرکت بهمن وار تشدید و تکثیر (scaled) می گردد؛ (کاری که دانشمند آمریکائی مظفر شریف در آزمایش های "پویائی گروهی" خود انجام داد۱۸)

حال باید این تضادها را طوری هدایت و با آن برخورد نمود که هم رهبران گروههای سیاسی و مذهبی و هم مردم برای راه حل و نجات خود، به کشور سلطه گر و استعمارگر روی آورند و به آن به عنوان ناجی بنگرند؛ کاری که فرانسه در الجزایر و انگلستان در انقلاب مشروطه در ایران کردند.

وقتی امکان پیاده شدن چنین مدلی بوجود می آمد، استعمارگران می توانستند کشورهای مستعمره خود را به عنوان کشورهای استقلال یافته معرفی کنند. درآن صورت استعمارگران در انظار بین المللی و در نظر مردم آگاه کشور خود که به تدریج از روشهای غیرانسانی استعمارگران مطلع می شدند، مبرا و از تیررس انتقادات دور می شدند.

طبعا برای دستیابی به این اهداف می بایست به کمک متفکران، دانشمندان و افرادی که تجربه زیادی در کشورهای مستعمره در زمینه های مختلف نظامی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی کسب کرده بودند، راه ها و روشهای ظریف و عمیقی اندیشیده می شد و به اجرا در می آمد. حاصل این بررسی ها مدلهای بسیار پیچیده ای بوده و هست که محدوده تفکر فردی افراد کشورهای زیرسلطه به هیچوجه قادر به درک آن نمی باشد؛ مانند فرمولهای ریاضی بسیار پیچیده در سطح دانشمندان فیزیک که یک دانش آموز دوره راهنمائی نمی تواند از آن سردر بیاورد و یا بازی شطرنج کاسپارف که یک مبتدی از آن چیزی نمی فهمد.

از طرف دیگر خیال متفکران غربی راحت است که اگر هم فردی مانند نویسنده تا اندازه ای به مدل آنها پی ببرد، چگونه می خواهد آن را به کسانی که نمی فهمند و ادراک، تفکر و دانششان در قالب های فرهنگی سخت محصور و محدود شده است (ذلک مبلغهم من العلم) منتقل نماید؟ اما در اینجا چند نکته می تواند این معادله و تصور را به هم بزند: اول آنکه انسانها به هر اندازه که پیشرفت کنند و قدرت بیابند، هرگز به ذره ای از قدرت الهی نیز نمی رسند. وَ هُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ (۱۸) ...فَهُوَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (۱۷)انعام دوم آنکه کشورهای غربی، دیگر دارای همان سیاست قبلی استعماری ـ اقلا با آن شدت ـ نیستند که به این بعدا اشاره خواهد شد. سوم از عنایات خداوند بر این بنده ناچیز آن بوده است که نه فقط برخی از نادانسته ها را به او آموخت (عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ یَعْلَمْ)، بلکه چگونگی انتقال آن را نیز تا اندازه ای عنایت فرمود (عَلَّمَهُ الْبَیَانَ)، بطوریکه مطالب را نه بطور "خود نفهمیده" در قالب یک علم و بیان "ترجمه ای"، بلکه بومی و به زبان قابل درک بیان نماید. چهارم آنکه بسیاری از مسئولان شریف، خداجوی و متفکر ما انصافا از بسیاری از رهبران غربی متفکرتر، خالصتر و پاکترند و در نتیجه خداوند آنها را مشمول رحمت خود قرار می دهد. "یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشَاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ"(آل عمران ٧٤)

لذا با این امید که بیشتر رهبران جهان انشاءالله نیت خیر دارند و امروزه با گسترش اطلاعات بیشتر به اشتباهات گذشته پی برده اند، بطور خلاصه به رئوس (در حد ستون فقرات) برنامه استعمار اشاره می شود، تا بعدا در مورد ایران، این برنامه ها بطور مبسوطتر تشریح گردد. در همین جا مجددا لازم به ذکر است که اطلاعات ارائه شده در اینجا نیز در حد زیادی مدیون زحمات دانشمندان نقاد غربی و روشنگری آنها و دیگر مردم آگاه از همان سرزمینها است.

۱-۲-۷ اقدامات

استعمارگران اروپائی تجربیات آموخته شده خود در طول تقریبا ٤٠٠ سال استعمار را، بطور سیستماتیک و علمی شکل دادند و البته هیچگاه این تجربیات علمی را در دسترس عام قرار ندادند، تا مردم کشورهای زیرسلطه از اهداف و روش های آنها آگاه نشوند. اهمیت این شناختها کمتر از تکنیک های ساخت یک وسیله دفاعی نیست که باید سری بماند. هدف آنها بطوریکه اشاره شد، وابستگی درونی مردم کشورهای مستعمره به استعمارگران بود. بدین منظور آنها به خوبی به قانونمندی های زیر پی برده بودند: اگر مردم سرزمینهای مستعمره، مثلا سیاهان افریقائی بر ضد سفید پوستان و یا ایرانیان بر ضد غربی ها عمل می کنند، این یک رفتار است که ابتدا از یک فرایند ادراک و شناخت سرچشمه می گیرد. سپس این شناخت ارزشیابی و بعد بر اساس برخی توانمندی ها، با یک یا چند نوع ابزار و با یک یا چند نوع سازماندهی به یک عمل یا رفتار جمعی متحدانه منتهی می گردد.

شناخت ← ارزشیابی + توانمندی + ابزار + سازماندهی ← رفتار جمعی متحدانه

اجزاء این فرایند و چگونگی تاثیر آن بطور خلاصه ذیلا تشریح می گردد:

۱-۲-۷-۱ ادراک، تفکر و شناخت

در مرحله اول انسان باید شرایط زندگی و کشور خود را ادراک و درباره آن فکر کند و آن را بشناسد تا بتواند آن را ارزیابی نماید.

ادراک + تفکر + شناخت ← ارزیابی

بنابراین هرچه قدرت تفکر بیشتر و ادراک انسانها گسترده تر باشد و انسانها به همه چیز در اطراف خود توجه داشته باشند، و همچنین از وضعیت خود اطلاعات و شناخت بیشتری داشته باشند و مخصوصا بتوانند کشور خودشان را با کشور دیگری مقایسه نمایند، با دقت و عمق بیشتری شرایط خود را ارزیابی کرده و تصمیم دقیقتر و مناسب تری گرفته و آن را در عمل بهتر پیاده می کنند. برعکس اگر یکی ابله یا مخمور و مست یا معتاد و پست و یا ادراک او فقط به برخی از مسائل فرعی و جزئی معطوف باشد، مسائل و شرایط را در نمی یابد.

پس تا اینجا مشخص می شود که در کشورهای مستعمره

• باید فکر را گرفت و
• ادراک را محدود نمود و
• اطلاعات و شناخت محدودی در اختیار آنها گذاشت،
• تا آنها از درک شرایط خود و ارزیابی درست آن عاجز باشند.

از اینجا است که سیاهپوست مبارز افریقائی استیو بیکو گفته است:

"مؤثرترین اسلحه سلطه گران، مغز مردم زیر سلطه است."

Steve Biko

"The most potent weapon of the oppressor is the mind of the oppressed." - Steve Biko

درست برعکس شرایط فوق را، ماموران کشورهای غربی در مستعمرات و کشورهای جهان سوم دارند. آنها اطلاعات بسیار دقیق از شرایط جغرافیائی، معدنی، نظامی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی و... کشورهای مستعمره خود دارند، آن سرزمینها را بسیار بهتر از مردم بومی و مسئولان آن می شناسند، تمام منابع زیرزمینی، سازمانهای غیررسمی و رسمی، گروه ها و فرقه ها، حتی تک تک خانواده ها و افرادی که می توانند کوچکترین تاثیری بر شرایط داشته باشند و محدوده تاثیر و شبکه روابط آنها را می شناسند. بنابراین ماموران کشورهای استعماری در کشورهای مستعمره (مثلا وزیرمختارها و سفیرها) با یک سازماندهی دقیق و متفکرانه و علمی همه جزئیات شرایط کشورهای مستعمره را می شناسند، با یک سیستم اطلاعاتی نامرئی قوی همه چیز را زیر نظر دارند و کوچکترین تغییرات را ادراک، بررسی و به مرکز خود گزارش می کنند. آنها نه فقط

کوچکترین اقدام را بر ضد خود خنثی می کنند، بلکه سازماندهی نامرئی جامعه و حرکتهای ناشی از آن را طوری جهت می دهند که به اهداف آنها منتهی شوند.

به منظور محدود کردن تفکر و ادراک در کشورهای مستعمره، استعمارگران یک مجموعه یا "بسته" پیوسته از اقداماتی را انجام می دهند که همگی جذاب و جزء اهداف مردم مورد استثمار واقع می شوند. این اقدامات در مورد ادراک و تفکر، همسو هستند با اقداماتی که در مورد از بین بردن نظام فرهنگی سنتی موجود در آن کشورها انجام می گیرد. لذا ابتدا اهداف آن ها را در زمینه تخریب نظام فرهنگی و ارزشی سنتی بررسی می نمائیم و بعد دیگر اقدامات آنها را.

۱-۲-۷-۲ تخریب نظام فرهنگی سنتی

وقتی انسان شرایط خود را ادراک کرد و شناخت و در باره آن فکر کرد، آن را ارزیابی می کند. حالا اینکه این ارزیابی مثبت شود یا منفی، این به آن بستگی دارد که انسان چه چیز را خوب بپندارد و چه چیز را بد. به عبارت دیگر ارزیابی به ارزشهای حاکم در یک جامعه بستگی دارد. اینکه در ترکمن صحرا فرش ماشینی خوب است یا کلیم دستباف سوزنی ترکمن، اینکه در یزد شکل گنبدی ساختمانهای سنتی بهتر است، یا ساختمان سازی به سبک تهران، اینکه جنس ایرانی بهتر است یا جنس خارجی، اینکه تلاش بهتر است یا تنبلی، اینکه تریاک خوب است یا بد، اینکه قلیان خوب است یا بد.... این بستگی به آن دارد که تا چه حد این پدیده ها در جامعه به یک ارزش جمعی یا ارزش همجوری (هنجاری) تبدیل شده و انسان آنها را درونی کرده باشد. بنابراین باید در کشورهای زیرسلطه ارزش ها را طوری تغییر داد که مردم آن کشورها، آنچه را که کشورهای غاصب می خواهند، خوب ارزیابی کنند. یعنی در واقع هرچه برایشان واقعا بد است، خوب بپندارند و هرچه خوب است بد بپندارند. یا به عبارت دیگر جای خوب و بد را عوض کنند. مثلا در شرایط عادی اکثریت مردم تریاک را بد می دانند، اما وقتی بتوان به تدریج همه را معتاد کرد، در نتیجه بعد از مدتی اکثریت تریاک را خوب می دانند و اگر کسی پیدا شد که بگوید تریاک بد است، آن اکثریت می ریزند سرش و با بوق و کرنا و روزنامه هائی که ارزشهای استعمار را درونی کرده اند، او را مورد تهاجم قرار می دهند.

در پی این اقدامات نهایتا باید مردم استعمارزده به جائی برسند که حضور کشورهای غربی در کشورهای خود را مفید ارزیابی کنند و مدلها و برنامه هائی را که کشورهای غربی برای آنها تدوین کرده و می کنند، خوب بدانند. آنها باید بر اساس مدل دیرینه استعمار - مردم کشورهای اروپائی را قوی، متفکر، برتر و در مقابل خود را ضعیف و ناتوان و عقب افتاده تلقی نمایند. این یک اصل فوق العاده مهم در سیاست استعماری بوده و هست که همه جا خود را بزرگ کارآمد و پر ابهت جلوه دهند و در مقابل افراد کشورهای مستعمره را تحقیر کنند و ناتوان نشان دهند. این روش و اصل را stigmatization می نامند. در پی آن افراد مستعمره ناتوانی خود را پذیرفته و آنها را انسانهائی برتر و پرتوان تلقی می کنند و ظاهر زندگانی آنها را الگوی خود قرار داده و وابستگی به غرب را لازم تشخیص می دهند. از اینجاست که برخی می گویند که اگر این خارجی ها نباشند اقتصاد نمی چرخد، بیکاری بوجود می آید و...

و از همین جا بود که امام خمینی می گفتند خودتان را باور کنید!

حال چگونه می توان این ارزش ها و رفتارها را در افراد بوجود آورد؟ در این جا سه نکته مطرح می شود: [منابع ارزش فرست] -> [نوع ارزش] -> [نوع افراد و میزان تاثیر پذیری آنها]

این سه حلقهٔ اساسی زنجیره فوق، هر یک به سئوالاتی دقیقتر تجزیه می شوند:

• چه مراکز و منابع ارزش فرست در آن سرزمین وجود دارد (مانند: نهاد مذهب، مدرسه، دانشگاه،...) و مردم در شرایط معمول و سنتی تحت تاثیر چه منابع و مراکز ارزش گذاری یا ارزش فرستی هستند؟
• هر یک از این منابع چه نوع ارزش هائی را می فرستند؟
• کدام منبع ارزش فرست بیشترین تاثیر را دارد؟ (اولویت اهمیت منابع تاثیر گذار)
• کدام نوع ارزش ها از نظر مردم مهمتر و کدام کمتر مهمند؟ (اولویت ارزشها)
• کدام نوع ارزش ها برای اهداف استعمار مضرند و کدام مفید؟ و
• این ارزشهای مفید و مضر هر کدام از کدام منبع ارزش فرست سرچشمه می گیرند؟
• چه نوع افرادی با چه خصوصیاتی (جوان/ مسن، فقیر/ثروتمند، زن/مرد،...) تحت تاثیر کدام منبع ارزش فرست هستند؟ (برای درک بهتر به عنوان مثال برای شرایط امروزی ایران: آیا مسن ترها بیشتر تحت تاثیر مذهب و جوانترها بیشتر تحت تاثیر دانشگاه و اینترنت و... هستند؟)
• چه نوع افرادی با چه خصوصیاتی تحت تاثیر کدام ارزش ها هستند؟ (مثلا جوانترها تحت تاثیر ارزشهای احساسی (جنسی، موسیقی، و...))
• چگونه می توان بر روی منبع یا منابع ارزش فرست و رهبران آن تاثیر گذاشت و آنها را به مسیری کشاند که در جهت منافع استعمار باشد؟
• چگونه می توان بر روی ارزش ها تاثیر گذاشت و آنها را در جهت منافع استعمار تغییر داد؟
• چگونه می توان بر روی افراد تاثیر پذیر نسبت به خصوصیاتشان تاثیر گذاشت؟

بر این اساس، استعمار کوشش کرده و می کند که پاسخ همه این سئوالات را بطور دقیق و علمی، یعنی با روشهای قابل اطمینان توسط دانشمندان خود بدست آورد.

۱-۲-۱-۲-۷ حفظ منابع ارزش فرست سنتی یا تغییر آن؟

استعمارگران در درجه اول

• بطور عمیق در فرهنگ و سنت یک کشور مطالعه می کنند و
• تمام اجزاء و عناصر و ارتباط آنها را با یکدیگر و
• همچنین روشهای تاثیرگذاری و
• افراد تاثیر پذیر را شناسائی می کنند.
• سپس این عناصر را ارزیابی می کنند که
• تا چه اندازه هرکدام با اهداف آنها سازگار یا مغایر است.

• آن عناصری که مغایرتی با اهداف آنها ندارند را آزاد می گذارند و به بهترین وجه در مسیر خود مورد استفاده قرار می دهند.
• بعد با روشهای نامحسوس عناصری که به نفع آنها قابل تغییر هستند را تغییر می دهند و در مسیر منافع خود هدایت می کنند.
• اما آن عناصر سنّتی مغایر با اهداف خود که قابل تغییر در مسیر منافعشان نیستند را عموما با ابزار خودی از بین می برند.

۱-۲-۷-۲ ایجاد منابع ارزش فرصت جدید

اما استعمارگران و دانشمندان آنها متفکرتر و با هوش تر از آنند که فقط به قالب های سنتی موجود توجه و خود را در آن محصور نمایند. با کمی تعمق، مشخص می شود که ممکن است نتوان بر روی هر یک از این سه حلقه زنجیر (منبع ارزش فرست، نوع ارزش و افراد) در قالب های موجود سنتی به اندازه مطلوب و مورد نظر استعمار تاثیر گذاشت. در نتیجه باید در کنار تاثیرگذاری در نظام های سنتی، به فکر

• تغییر آن نظام ها و یا
• ایجاد منابع ارزش فرستی جدید، ارزشهای جدید و تاثیر گذاری روی مردم در قالب نظام های ارزشی جدید نیز بود.

زیرا ممکن است:

• نظام های سنتی مانند هندوستان یا چین (اما نه ایران) بسیار پیچیده و برای یک اروپائی کاملا قابل درک نباشند و یا
• از نظر هزینه زمانی و اجرائی، تغییر و انطباق آنها با اهداف استعمار اقتصادی و عقلانی نباشد و خیلی دیر به نتیجه برسند.

از اینجا بود که مثلا انگلستان نظام سنتی مدیریت و سازماندهی هندوستان را تقریبا بطور کامل به همریخت و در بخش رسمی آن کشور یک نظام اداری و سازمانی جدید به سبک و باب طبع خود پیاده کرد (م.ش. 1985 Kantowskie). یا فرانسه مدارس قرآنی وابسته به مساجد را در الجزایر ممنوع و مسدود نمود و به اقدامات کاملا خشن دیگر دست زد (م.ش.1972 ,Henle). آنها آنجا که می شد رهبران و سازمانهای سنتی و مذهبی را باخود همسو می کردند و در صورت عدم موفقیت آنها را با حیله های مختلف از صحنه محو می کردند، مانند عبدالقادر امیر بربرها در الجزایر. اما انگلستان در بهره برداری از نظام های سنتی، تحت تاثیر قرار دادن و همسو کردن آنها بسیار موفقتر بود و توانست از آن بهره زیاد ببرد.

فراموش نشود که در مدل استعمار، هدف آن است تا مردم کشورهای مستعمره یا جهان سوم امروز،

• اقدامات کشور های استعماری را خوب و مفید ارزیابی کنند،
• از درون خود تابع ومطیع آنها باشند،
• اهداف آنها را درونی کنند و جزء اهداف خود بدانند و
• در عین حال آنها نباید متوجه تاثیرگذاری استعمار بر روی خود بشوند.
• و هرکس به دخالت استعمار و وجود دست او در کارها اشاره و انتقاد کرد، او را با استفاده از ابزار عقیده سازی (روزنامه ها و دیگر رسانه های تحت نفوذ خود)، با

شعارهائی نظیر "ارتجاعی" یا تئوری "توطئه" (conspiration) از میدان بدر کنند.

به منظور ایجاد منابع ارزش فرست جدید مجددا همان سه سئوال یا سه حلقه زنجیره مطرحند:

• از چه نوع منابعی می توان ارزشهای جدید را منتقل کرد؟
• هر یک از این منابع چه نوع ارزشهائی را باید منتقل کنند؟
• چه نوع افرادی را باید هدف گرفت و برای هر نوع چه منبع ارزشی و چه ارزشهائی متناسبند؟

اما برای ایجاد منابع ارزش فرست جدید، ترتیب طرح و ترتیب اهمیت سئوالات بر عکس است: ابتدا افراد مورد هدف مطرح می شوند، بعد ارزشهای متناسب و مؤثر برای آنها و بعد منابع ارزش فرست متناسب با آن ارزش ها و افراد. بنابراین اولین سئوال، ساختار جمعیتی و خصوصیات افراد از نظر نوع تاثیرگذاری آنها در جامعه از یک طرف و نوع تاثیرپذیری از طرف دیگر است.

۱-۲-۷-۳ مطالعات علمی

به منظور یافتن پاسخ های مناسب برای سئوالات فوق می بایست در هر کشور خاص زیر سلطه، تحقیقات عمیق علمی توسط دانشمندان کشورهای سلطه گر انجام و سئوالات فوق مورد بررسی قرار می گیرند. بسیار اتفاق می افتد که این سئوالات و تحقیقات مربوط به آن، در قالب فعالیتهای کاملا دیگر بطور نامحسوس انجام می شود، بطوریکه کسی از افراد بومی و مسئولان آن متوجه آن نمی شوند. مثلا در قالب یک پروژهٔ کمک به خانه سازی در یک منطقه، یا پروژهٔ آبیاری در مناطق خشک، یا پروژهٔ کمک به گاوداران و کشاورزان جزء (کوچک، خرده مالک) در یک کشور، یا پروژهٔ کمک به بیماران در بیمارستان فلان انجام می گیرد. در دهه ۱۹۸۰گزارشی محرمانه درباره تحقیقاتی از فرانسویان در عربستان سعودی به دستم رسید، که بسیار عمیق، مبسوط و جالب نظام اجتماعی فرهنگی عربستان سعودی را بررسی کرده بود۱۹.

حاشیه: حتی در کشوری مانند شوروی کمونیسم آن زمان، وقتی آن کشور برای پیشرفت خود از آلمان تقاضای یک کارخانه کامیون سازی آلمانی می کند و این نیاز را در قراردادهای بین المللی تنظیم می نماید، این اطلاعات جمعیتی و اجتماعی به راحتی به دست می آیند. زیرا برای احداث یک کارخانه کامیون سازی مانند بنز یا مانسمان یا ماگیروس و تولید و مونتاژ محصولات آن، بدون تردید ابتدا یک بررسی منطقه ای برای مکان یابی و یک بررسی وسیع تر برای بازار یابی و فروش و یک بررسی برای اشتغال و نوع کارگران مورد نیاز است. لذا در قالب همین بررسی های مورد نیاز خود شوروی، تمام اطلاعات دیگر مورد نیاز آلمان و امریکا نیز بدست می آید. و جالب است که این حتی به مغز باهوش ترین و متفکرترین اعضاء "کا گ ب" خطور نکرد که آلمانیها و محققان جوان آنها و حتی کسانیکه خود را به عنوان مهندس معرفی کرده اند و یا کسانی که با پاسپورت آلمانی به شوروی آمده اند، با این بررسی ها و تحقیقات به چه نتایجی خواهند رسید.

شاید این مطلب برای برخی از خوانندگان صاحب تجربه و یا کسانیکه شوروی را خوب نمی شناسند قابل قبول به نظر نرسد. اما این یک واقعیت است و اقداماتی شبیه این باعث شد که غرب اطلاعات مهمی از آن کشور بدست آورد و شرایط سقوط آن را فراهم کند و این دلائل مختلفی دارد. یکی از آن دلائل آن است که در کشورهای کمونیستی تمام توجه پیشرفت علمی بر روی علوم تکنیکی (ساخت هواپیما موشک فضاپیما و ابزار مورد نیاز برای مقابله نظامی با غرب) متمرکز بوده است و علوم اجتماعی (روانشناسی، فرهنگ شناسی و جامعه شناسی) و روشهای ظریف و بسیار پیشرفته آن به علت تمرکز ایدئولژیکی بر دیدگاه مارکس و لنین و رهبران حزبی کاملا مغفول بوده است زیرا در آنجا نیز مانند کشور ما تصور می رفت که هرم قدرت با هرم تفکر یکی است و سطح و مرز تفکر سران حزب مرز تفکر در جهان را تعیین میکند. در کشور آلمان شرقی که سرآمد تمام کشورهای کمونیستی و مغز متفکر و مرکز پیشرفت علمی بلوک شرق بود، ما به عنوان دانشجو می توانستیم کتابهای خوبی در باره بیولژی یا تکنیک یا حتی آمار بدست بیاوریم. اما وقتی به دنبال کتابهای علوم اجتماعی میگشتیم و یکی از کتب مهم آنها را یافتیم مشابه شرایط ما، ابتدای آن بطور مبسوط با نظرات مارکس آغاز می شد و سپس همانگونه مبسوط به نظرات لنین می پرداخت و بعد نوبت والتر اولبریشت و دیگر سران ایدئولژیست حزب که نظراتی در باره جامعه، مردم و ساختار نظامهای اجتماعی ابراز کرده بودند می رسید. اما در تمام کتاب هیچ مسئله مهم اجتماعی روز و روش بررسی آن مطرح نشده بود و این بی شباهت با شرایط ما نیست که علوم انسانی را فقط در قالب برداشتها و ادرکات محدود خود از اسلام می پذیریم و صرفا به مطالب کلی می پردازیم. این مهمترین دلیل بود که کسی نمی توانست تصور کند که از این تحقیقات چه اطلاعاتی بدست خواهد آمد و این اطلاعات برای چه مقاصدی مفید خواهد بود در کنار این علت البته عوامل دیگری نیز مؤثر بودند مانند تغییر ساختار نیاز در پی تبلیغات تلویزیونی در مرزهای بلوک شرق نیاز به پیشرفت و تولید کالاهای مورد نیاز، ارزش مثبت برای کشورهای غربی پیشرفته مخصوصا در پی استبداد و خفقان ... و اینکه کسی جرات نداشت خارج از قالب و مطالبی که سران مطرح کرده بودند مسئله و نکته ای را طرح نماید.

٤-٧-٢-١ اقدامات عملیاتی

١-٤-٧-٢-١ ایجاد نوع حکومت مناسب با اهداف استعمار

اولین کوشش آن است که نظام حکومتی و افراد راس حکومت برای اهداف استعمار مناسب باشند. ابتدا باید توجه داشت - چنانکه بعدا نیز می آید - سیاست استعمار در مورد انتخاب سران کشورهای مستعمره در گذشته با آنچه امروزه انجام می گیرد متفاوت است. تا حدود دهه ۱۹۷۰ سیاست استعمار بیشتر بر آن اساس بود که در مستعمرات یک حکومت فرد محور با یک شخص قدرمند مانند شاه یا یک ژنرال در راس آن داشته باشد. اما این نوع حکومت دو پیامد منفی داشت. یکی آنکه به خودکامگی سران کاربرد استبداد و استثمار مردم می انجامید و در نتیجه در جوامع غربی سیاستمداران حامی آن حاکمان پایگاه خود را در نزد مردم شریفشان از دست می دادند دیگر آنکه این نوع حاکمان پس از مدتی احساس حاکمیت واقعی بدست می آوردند و متمایل به استقلال و حفظ منافع ملی میشدند و لذا از دستورات استعمار سرپیچی می کردند. با پیدایش انواع امکانات جدید عقیده سازی از جمله تاثیرگذاری از طریق رسانه های جدید بر روی مردم در کنار ابزار و امکانات قوی نامحسوس، مدل شبه دموکراسی در

کشورهای مستعمره هم پایگاه سیاستمداران غربی در کشورهای خودشان تخریب نمی شد و هم امکان تاثیر گذاری بر روی سیاست و شرایط کشورهای مستعمره افزایش می یافت. به این علت است که آنها مرتبا از دموکراسی سخن می گویند. برای تاثیر گذاری بر روی این نوع حکومت ها چندین کار انجام می گیرد که از بین آنها ذیلا به دو اقدام مهم اشاره می شود: یکی قانون اساسی و دیگری انتخاب رئیس جمهور مناسب که از اولی مهمتر است. زیرا اگر او صاحب قدرت کافی شد، می تواند قوانین را به طرز دلخواه تغییر دهد. لذا اگر کشور مورد نظر خواه ناخواه جزء مستعمرات باشد، در آن صورت اولین و مهمترین گام ایجاد یک مدیریت و سازماندهی مناسب در آن کشور مورد نظر است. اما اگر جزء مستعمرات نباشد، تسلط بر آن از طریق •حمله مستقیم، •کودتا، •شورش، •انتخابات دستکاری شده و .... دنبال می گردد و نهایتا سران یک کشور مستعمره مورد هدف را طوری برمی گزینند که موافق اقدامات آنها باشند و آن اقدامات را ضروری و شرط پیشرفت کشور بدانند. معمول ترین روش در این زمینه چنین است: سیاستمداران استعمارگر مسیر هدف خود را با مسیر اهداف کشور مستعمره بررسی می کنند. قاعدتا در شرایطی که یک کشور بخواهد در بند استعمار نباشد، مسیر رشد و پیشرفتش کاملا مغایر اهداف استعمار است (مانند دو ریل قطار که ۱۸۰ درجه با هم متفاوتند، یکی در مسیر کعبه و دیگری در مسیر ترکستان است). در این صورت باید مسیر ریل قطار کشور مستعمره ۱۸۰ درجه تغییر کند و در مسیر ترکستان قرار گیرد. این تغییر شدید معمولا با ابزار نظامی مانند یک کودتا ممکن است. اما استعمارگران می دانند که در شرایط کنونی جهان دیگر نمی شود با ابزار نظامی این کشورها را مجبور به تغییر مسیر نمود. زیرا از یک طرف مردم کشورهای غربی که عموما انسانهای شریفی هستند، با این روشها مخالفند و به گروه و حزبی که از این روش ها استفاده کند، رای نخواهند داد و از طرف دیگر در کشور مستعمره ضدیت و تقابل درونی بر ضد کشور استعمارگر بوجود می آید. لذا باید از روشهای دیگر استفاده کرد که به تدریج به آن مسیر برود، تا نه مردم داخل کشور مستعمره و نه مردم اروپا متوجه شوند و آن تغییر را یک فرایند درونی، و مسئولان کشور اروپائی را بدون تقصیر بدانند. بدین منظور، آنها تغییر ۱۸۰ درجه ای را با یک برنامه زمان بندی شده به اجزاء متفاوت تجزیه می کنند؛ مثلا به ۶ تغییر ۳۰ درجه ای. به عبارت دیگر در مرحله اول باید ریل قطار و نظام ارزشی و فرهنگی فقط ۳۰ درجه تغییر کند و بعد از مدتی دوباره ۳۰ درجه و سپس بعد از مدتی دیگر، مجددا ۳۰ درجه تغییر کند، تا بدون آنکه کسی زیاد متوجه بشود، نهایتا قطار یک دور کامل بزند و در مسیر ترکستان قرار گیرد. اما حالا یک برنامه دیگر نیز لازم است: باید برای هر مرحله تغییر(۳۰ درجه ای) یک شخص و رهبر مناسب پیدا کرد. مثلا برای تغییر ۳۰ درجه اول شخص A، برای ۳۰ درجه دوم، شخص B، و همینطور ... افراد F,E,D,C . البته میزان و دفعات تجزیه نسبت به شرایط وامکانات در هر کشور متفاوت است. گاه ممکن است با ۲ بار تغییر به هدف رسید؛ مانند مصر که ابتدا مسئولیت از عبدالناصر به انورالسادات منتقل شد و بعد به آقای حسنی مبارک. در هر مرحله از تغییر، شخص در نظر گرفته شده، باید از خود همان نظام سیاسی-فرهنگی موجود و در مجموع مورد قبول مردم باشد و فقط تحت شرایط موجود، آمادگی تغییر وضعیت در حد مورد نظر (۳۰ درجه) را داشته باشد. البته باید خوب توجه داشت که تغییر

۳۰ درجه اول با تغییر ۳۰ درجه دوم یا سوم کاملا متفاوت است. لذا معمولا نمی توان از شخص مناسب در یک مرحله (مثلا اول) برای مراحل بعدی نیز استفاده کرد. وقتی شخص A توانست شرایط را در حد برنامه ریزی شده تغییر دهد، نوبت رفتنش می رسد، تا جایش را به شخص B بدهد. بدین منظور معمولا قوانین موجود این طور تنظیم شده اند که A باید خواه ناخواه بعد از یک دوره مسئولیت کنار برود. اما اگر وی نخواست کنار برود، می توان:

• با ابزار عقیده سازی تحت نفوذ
• با انواع انتقاد ها، مخصوصا از سوءاستفاده ها (که برای همه، از A تا F طبق برنامه تنظیم شده اند) او را شخصی سودجو و نامناسبی نشان داد و از نظر مردم انداخت.

سپس شرایط با نیروها و ابزار تبلیغاتی و عقیده سازی طوری تنظیم می گردد که نظر مثبت مردم بر روی شخص B متمرکز گردد و او آراء بیشتری بیاورد. این معمولترین روش استعمار است. باید توجه داشت که عموما نه شخص A از این برنامه ها خبری دارد و نه شخص B و الی آخر. اینان معمولا آدم های وطن فروش، خائن یا جاسوس نیستند. اما برنامه استعمار با دستهای بسیار قوی نامرئیش، نامحسوستر از آن است که کسی این برنامه را بفهمد و هرکس در این مورد صحبت کند، او را مسخره می کنند ("آخ ول کن بابا، این که ....") و با برچسب "تئوری توطئه" اورا کنار می زنند. اگر هم روزی یکی از کاندیداها از این روش و مسئله مطلع شود، مانند انورالسادات که توسط شاه در جریان گذاشته شد، با روشهای غیرمحسوس و با ابزار خودی از صحنه حذف می شود، چنانکه هم شاه وهم انورالسادات دچار این سرنوشت شدند. اما این یک روش شناخته شده در محافل علمی است که دخالت کشورهای استعمارگر در کشورهای زیر سلطه بطور مستقیم نیست. آنها شرایط را طوری جور می کنند که شخص مورد نظرشان بر روی کار بیاید و شخصی که مغایر اهدافشان است یا رای نیاورد و یا توسط دستگاههای اطلاعاتی با روشهای غیرمستقیم توسط یک گروه خودی داخلی یا یک تروریست یا یک دیوانه،... از صحنه حذف شود. این حتی در مورد جان اف. کندی ۲۰ و برادرش رابرت کندی و همچنین آقای له فون تن که یک آلمانی تندرو چپ تلقی می شد (البته آخری با ناموفقیت) اجرا شد، چه رسد در یک کشور غیراروپائی.

۲-۴-۷-۲-۱ ابزار تغییر نظام فرهنگی و ارزشی

انتخاب یک فرد در راس قدرت یک کشور مستعمره در اصل برای رسیدن به هدف تغییر نظام ارزشی و دگرگونی فرهنگی آن کشور است. لذا وظیفه او همسوئی و تسهیل تغییرات ارزشی است. اقدامات در جهت تغییر ارزشها همگی مبتنی بر چند اصل هستند:

• یک ارزش بر اساس فکر و ادراک و احساس ارزیابی می شود.

• هر چه سن افراد بیشتر باشد ارزیابی فکری بیشتر و هر چه افراد جوانتر باشند ارزیابی بیشتر مبتنی بر احساسات خواهد بود. ...

پس برای تغییر ارزشها باید کانال های شکل دهنده فکر و احساس و ارزیابی کنترل و هدایت شوند. در مجموع برای هر نوع از افراد و گروه ها: جوان/مسن، فقیر/ثروتمند و... بر اساس تئوریهای موجود روشهائی اندیشیده می شود.

مهمترین کانالهای تغییر ارزشها و رفتار عبارتند از مراکز اموزش سنتی و مدرن، رادیو و تلویزیون، فیلمهای سینمائی، اینترنت، ماهواره، روزنامه ها، ورزش، لذائذ جنسی، الکلی و مواد مخدر.. گرچه همه این عوامل نیاز به بررسی دقیق و شناخت راه و روش هائی را که استعمار بکار برده و می برد، دارد، اما از بین آنان، آن عواملی بیشتر اهمیت دارند و باید مورد توجه خاص قرار گیرند که بر روی تخریب فکر و ادراک متمرکزاند، و آن نظام های آموزشی سنتی و مدرن هردو هستند. چنانکه گفته شد، استعمار هم در بخش ارزش فرستان سنتی کارهای عمیق انجام داده است و هم در بخش مدرن. برخی از نقشه های استعمار در بخش سنتی، در فصل ششم تشریح شده است. اما نقشه کلی استعمار در بخش نظام آموزشی مدرن و اصول اولیه آن ذیلا بطور بسیار خلاصه و اجمالی مطرح می گردد.

نظام آموزشی مدرن

برای اکثر خوانند گان روشن است که افراد مسن تر کمتر از جوانان تغییر پذیرند. در فرهنگ پیشرفته ایران کهن، بسیاری از حکما به این مسئله اشاره کرده اند و سعدی رحمه الله علیه در گلستان عظیم خود در بیش از ۸ قرن پیش تاثیر تربیت را بطور مبسوط تشریح کرده است. بر این اساس، قسمت اعظم ارزشهای یک انسان در دوران طفولیت تا جوانی شکل می گیرد و اگر بخواهیم انسانها و مردم یک جامعه را درست یا غلط پرورش دهیم، باید در این دوران بر روی شخصیت و رفتار آنها کار کنیم ۲۱. این شناخت را نیز اروپائیان استعمارگر داشتند. اما یک اروپائی که نمی تواند مستقیما روی تک تک بچه های یک کشور تاثیر بگذارد. پس باید

• این انسانها را از طفولیت در یک جا متمرکز کرد.
• بدین منظور باید حکومت مرکزی دست نشانده داشت،
• تا همه خانواده ها را مجبور کند که بچه های خود را به جای خاصی بفرستند،
• تا بر اساس یک برنامه ظریف استعماری بر روی آنها به نحو دلخواه کار شود.
• در آنجا باید شخصیت های آزاده تخریب و به موجوداتی تبدیل شوند که بطور درونی مایل به پذیرش و تبعیت از کشورهای اروپائی باشند و
• کشور و هویت خود را نفی نمایند و از خود بیگانه شوند.

همه امتیازات بعدی در جامعه نیز باید به آن وابسته شود که این بچه ها و جوانان در این "مراکز شکل دهی (تخریب) شخصیت" حضور یافته باشند. بر اساس این نقشه،

• هر کس خود را با "برنامه های تنظیم شده" (که منطبق است با خواسته های کشورهای استعماری) بیشتر تطبیق داد، نمره و امتیاز بیشتری می گیرد و راه برایش باز می شود تا از موهبات بیشتر مادی و مقامی بهره مند گردد.
• سپس این افراد در همه بخشها و زمینه ها بر راس امور قرار می گیرند.
• از آنجا به بعد این افراد تربیت شده، بطور اتوماتیک ارزش ها و خواسته های استعماری درونی شده خود را در قالب قوانین رسمی تنظیم می کنند و
• توسط یک عده دیگر مانند خودشان در قوه مجریه، در عمل پیاده می کنند و
• باز یک عده دیگر کم و بیش با همان خصوصیات در قوه قضائیه و پلیس اجرای مناسب آن را نظارت و کنترل می کنند.

بدین ترتیب ملاحظه می شود که استعمار هم نظام فرهنگی سنتی و ارزش فرستان سنتی را در جهت منافع و اهداف خود شکل می دهد وسازماندهی می کند و هم نظام جدید ارزش فرست را. در نظام ارزشی مدرن، مهمترین وسیله تاثیرگذاری استعمارگران در مستعمرات قدیم و جدید خود ایجاد چیزی به نام نظام آموزش و پرورش و دانشگاه است، هرچند که آنها مستقیما در سازماندهی و تدوین برنامه های درسی مدارس و دانشگاهها نقشی نداشته باشند. مهم آن است که ایران نیز از این قاعده مستثنی نبوده است، نه در گذشته و نه در زمان کنونی. زیرا چنانکه گفته شد، هر تغییر در یک کشور مستعمره، بدون حضور استعمارگران نیز توسط افرادی انجام می گیرد که در آن نظام استعماری رشد کرده اند و ارزشهای القاء شده را چه از جانب مدارس و دانشگاهها و چه از جوانب دیگر (که آن جوانب نیز زیر نظر آنها بوده است درونی کرده اند. بنابراین تغییر دهندگان، همگی با استثناء بسیار کم محصول همان نظام استعماری هستند، چه "اینوری"، چه "آنوری"، فرق زیادی نمی کند. گرچه آنها مغرورانه احساس آزادی و عدم وابستگی یا سنتی بودن کنند، اما این عدم وابستگی ابراز شده، حد اکثر می تواند در بخش رسمی (حکومتی یا نیروی نظامی) تا اندازه ای بدست آید. لکن به این توجه نمی شود که استعمار بر همه بخشهای یک کشور (فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، معادن، علم...) احاطه داشته و همه بخشها را به نحو دلخواه خود شکل داده است. اتفاقا مهمترین بخشها، بخشهای غیررسمی و فرهنگی یک جامعه است که تاثیر آن بسیار عمیق و طولانی است. زیرا انسانها می میرند، ساختمانها از بین می روند، اما عناصر فرهنگی (مانند دین، زبان یک کشور، ارزش ها (ناموس)، طرز رفتار، اشرافیت گرائی، ایلگرائی و....) پایدار می مانند. از طرف دیگر تاثیر عناصر فرهنگی بر دیگر بخشهای جامعه از جانب مدیران استعمارزده تقریبا هیچگاه درست تشخیص داده نمی شود. زیرا این ارزشهای فرهنگی را همه به قدری عمیق درونی کرده اند که آنها را از خود می پندارند و وجود و شخصیت خود آنها با آن شکل گرفته است. حال با وصف هر نوع تغییر درنظام رسمی یک کشور مستعمره، چه به صورت کودتا، چه به صورت انقلاب و یا هر روش دیگر، نظام فرهنگی استعماری همچنان بر آن جامعه حاکم خواهد بود و هر نوع تحول و ترکیب جدیدی که در شرایط جدید ارائه شود، بازهم از همان چهارچوبهای فرهنگی برخاسته اند که استعمار پایه ریزی کرده است:

از کوزه همان برون تراود که دروست.

این قاعده را فقط وقتی می توان تغییر داد که تمام شالوده های فرهنگی اجتماعی و سیاسی یک کشور مستعمره بطور واقع بینانه و به دور از تعصب شناخته شوند و بعد بر اساس یک برنامه دقیق علمی و متفکرانه با یک عده از افراد با ارزشهای کاملا مشترک، مانند یک حزب کاملا متحد، برنامه ریزی و اجرا شود. چنین چیزی در طول تاریخ بسیار به ندرت پیش آمده است، آنهم فقط تا اندازه ای در کشورهای با تصمیم‌گیری متمرکز (نظیر چین امروز). زیرا تصمیم‌گیرندگان معمولا با روشهای دموکراسی کار می کنند و در نتیجه باید آراء و تمایلات، یعنی ارزشهای مختلف را در نظر بگیرند. در حالیکه بسیاری از این ارزشها در یک نظام استعماری بطور ناآگاهانه شکل گرفته اند. لذا آنچه به عنوان یک تصمیم از مجموعه جدید بیرون می آید، نمی تواند به آن کشور کمک کند تا از زیر سلطه بیرون آید. به همین علت کشورهای سلطه گر کوشش دارند در هر کشور مستعمره که انقلاب یا کودتا می شود، فرهنگ آن کشور را حفظ کنند و همواره عده ای از ارزش فرستان مهم آن کشور را در کشورهای اروپائی جای و پرورش دهند، تا از طریق آنها بتوانند ارزشهای قدیمی را زنده نگهدارند و در شرایط تغییر، آنها را بر سرکار بیاورند.

۱-۲-۸ حرکت های مخالف

حال اگر روزی و روزگاری

• یک یا چند نفر از اینان که مسئولیت اداره کشورشان را دارند به این نقشه پی بردند، که چگونه آنها بازیچه قرار گرفته بوده اند و
• یا مانند رضا شاه یا محمد رضا شاه یا انورالسادات غرور به سرشان بزند که کشور متعلق به آنها است و این "چشم آبی ها"ی غربی نباید کشورشان را اداره کنند،

آنها قبلا بر اساس تجربیات خود این دو فرایند: "تشخیص حیله" و "غره شدن" را کاملا محاسبه کرده اند و با سیستم اطلاعاتی قوی خود، همه این حرکتها را در نطفه شناسائی کرده و اقدامات لازم را انجام می دهند:

• یا به آنها به نحو مطلوب خود جهت و شکل می دهند (مثلا به غرور او دامن می زنند، دام می گسترانند)،
• یا شخص به نحو نامحسوسی حذف (تبعید یا ترور) می شود،
• یا توسط حرکت های مردمی در داخل نارضایتی بوجود می آورند و توسط مردم استثمار شده حاکمان بازگشته از مسیر استعمار را با برچسب غیرمردمی، غیردموکراتیک از میان بر می دارند. **زیرا این رهبران بومی دست نشانده در فرایند به قدرت رسیدن و در زمان قدرت خود بر اساس مدل استعمار بطور حسابشده به قدری به اشتباهات مختلف مادی، اخلاقی، ظلم و... آلوده شده اند که هیچ پایگاه مردمی ندارند و مردم همواره به خون آنها تشنه می شوند۲۲.**

بنابر این، وقتی حاکمان بومی مستعمرات به این درجه از شناخت برسند و به نقشه استعمار پی ببرند، استعمار قبلا فکر این مرحله را نیز کرده است و با به شورش درآوردن مردم، آنها را ریشه کن می کنند و با ابزار عقیده سازی خود (مخصوصا روزنامه های به ظاهر

بومی) و سازمانهای مؤثر در عقیده سازی، شخص دیگری از همان قماش را به جای وی جاسازی می کنند. در شرایط استثنائی اگر این روش جواب ندهد، مانند مورد، کنگو (پاتریس لومومبا) و شیلی (سالوادور آلنده)، ابزار اطلاعاتی و روشهای نامرئی با استفاده از نیروها و مردمان همان کشور، برای نابودی افراد بکار گرفته می شود: استعمارگران با شکل دادن حرکت های مخالف توسط افراد و گروه های بومی (دانشجویان جوان ناراضی و اپوزیسیون، روشنفکران و همچنین و بالاخص اوباش و لومپن های از خود بیگانه؛ (مانند مورد مصدق، پاتریس لومومبا و آلنده) که فعالیتشان کاملا زیر نظر استعمار است) و ایجاد موج نارضایتی و... ، برکنار یا ترور می شوند. (م.ش. 1975 ,Rojas Sandford در مورد شیلی 2011,Böhm مورد کنگو)

پاتریس لومومبا اولین نخست وزیر منتخب کنگو پس از استقلال، با نقشه بلژیک و با نیروی نظامی خودی در نوامبر ۱۹۶۰ نابود می شود (ماخذ: 2011 ,Böhm )

و اگر استثنائا این روش نیز پاسخ نداد، کودتای نظامی توسط ارتشِ به ظاهر بومی، اما تحت فرماندهی استعمار، حربه بعدی است. و باز اگر نهایتا هیچیک پاسخ نداد، حمله نظامی غیرمستقیم یا مستقیم انجام می گیرد؛ مانند آنچه که فرانسه در دهه ۱۹۶۰ و سپس در دهه ۱۹۸۰ در الجزیره انجام داد و احزاب مردمی را که بر اساس قواعد و روشهای دموکراتیک روی کار آمده بودند، بدون هیچ ملاحظه ای از باب سازمان ملل یا حقوق بشر، تمام قواعد بازی بین المللی را به راحتی زیر پا گذاشت و مردم الجزایر را با قساوت تمام به کشتار کشید. مشابه این اقدامات در زمانهای اخیر در قفقاز، در افغانستان و در نقاط دیگر قابل مشاهده بوده است. این اقدامات فقط در چین در سال ۱۹۸۹ بطور موقت نتیجه نداد. اما کشورهای غربی استعمارگر اهداف خود را در آنجا (مانند ایران) با روش فرهنگی دنبال کرده و می کنند، با این تفاوت که چین با یک برنامه نسبتا عمیق و متفکرانه پیش می رود و توانسته است در زمینه هائی فراتر از برنامه ها و اهداف استعمار، برای خود فضای پیشرفت (مخصوصا اقتصادی) فراهم سازد.

۱-۲-۹ استعمار نوین و خاورمیانه (جهان اسلام)

در حالیکه در قرن شانزدهم ابر قدرت اسلامی عثمانی عرصه را بر اروپائیان آنچنان تنگ کرده بود که آنها در پی یافتن راه گریز، دل به اقیانوس اطلس زدند، اما با کشف و تصرف امریکا، و تجاوز به سرزمین های جدید و غصب مستعمرات، آنها به تدریج قدرت یافتند. با این افزایش قدرت، به همان نسبت احساس تضاد و نفرت دیرینه نسبت به عثمانی های مسلمان بیش از گذشته رشد کرد، بطوریکه کشورهای اروپائی با همکاری نظام پاپی به مطالعات عمیق برای چگونگی درهم شکستن این قدرت اسلامی با روش های غیر نظامی و غیرمحسوس برآمدند. مقابله با عثمانیها از نظر خود اروپائیان به عنوان یک دفاع استنباط می شد و می شود و لذا از نظر آنها قابل توجیه است؛ همانطور که اسب ترویا برای یونانیها قابل توجیه و برای ترویا یک خیانت بود. اتفاقا اروپائیان برای درهم شکستن قدرت عثمانی از همان اصول روش اسب ترویا استفاده کردند که البته نسبت به زمان و مکان تغییر داده شده بود؛ ازجمله،

• ایجاد حسادت، رقابت و تضاد شدید بر سر سلطنت، با ابزار تقویت و تضعیف
• حکومت کوتاه مدت شاهان، با ابزار رقابت و تخریب
• ایجاد رفاه، عیاشی و اسراف،
• گسترش فساد مالی و
• نیاز به استقراض خارجی.

آقای هنله در کتاب "خاورنزدیک جدید" نشان داده است که کشورهای غربی با چه تکنیکها و روشهائی، قدرت عظیم عثمانی را از پا درآوردند و منطقه را زیر سلطه خود گرفتند. از آنجا که این روشها کم و بیش در مورد ایران نیز بکار گرفته شد، لازم است ذیلا بخشهائی از آن کتاب عینا نقل شود.

ابتدا توضیح کوتاهی در باره کتاب ونویسنده: Henle, Hans 1972: Der neue Nahe Osten. Frankfurt/M.:Suhrkamp .۲۲ این کتاب در یکی از وزین ترین انتشارات آلمان (سورکامپ Suhrkamp) جائیکه معتبرترین دانشمندان نوشته هایشان را به چاپ می رسانند، چاپ شده است. آقای هنله تحصیلاتش در حقوق و اقتصاد در آلمان، فرانسه و امریکا بوده و در کتابی که تدوین کرده است، واقعیتها و ظرائف تاریخی ای را از منطقه خاور میانه آشکار می سازد، که کشورهای اروپائی قاعدتا مایل به برملا ساختن آنها نیستند، اما از آنجا که این کتابها اولا در قالب مواد درسی نیستند و ثانیا بسیار سنگین نوشته اند که فهم آن برای هرکسی مقدور نیست، معمولا کسی از خارجیان مخصوصاً از جهان سوم به طرف چنین کتابهائی نمی روند و از دانش آن بی بهره می مانند، به عبارت دیگر محتوای چنین کتابهای ارزشمند کم وبیش مخفی می ماند و فقط برای دانشمندان قابل استفاده است.

آقای هنله می نویسد: "سلطان ها و شیوخ و فرزندان آنها به تدریج ... خصلتهای قبلی خود مبنی بر سختکوشی و چالاکی جنگجویانه را از دست دادند و شیوه زندگی فئودال را در پیش گرفتند.... آنها و

درباریانشان بیشتر و بیشتر تحت نفوذ مشاوران و ساکنین انگلیسی و فرانسوی قرار می گرفتند که با زرنگی تمام، احساس پادشاهی نامتناسب با زمان آنها را بطور دروغین تمجید می کردند. مشاوران با تمام قوا از شخصیتهائی حمایت می کردند که نقش واگذار شده در بازی غرب را خوب ایفا می کردند. از این طریق در اطراف ... سلطان ها یک قشر فئودال و فرصت طلب و بطور روزافزون فاسدتر رشد کرد که باعث شد سلطان روزبه روز بیشتر ارتباط خود با مردم را ازدست بدهد." (Henle, 1972:46) (خوانندگان باید توجه کنند که این روش عینا در مورد شاهان قاجار نیز پیاده شد.)

برای ادامه این زندگی اشرافی مصرفی که از جانب مشاوران خارجی تشویق می شد، پول لازم بود و این پول به توصیه مشاوران از طریق استقراض خارجی تامین شد. .... "در آن زمان قرضهای خارجی عثمانی به قدری بود که خارجیان اداره و بهره برداری از "گرو"ها و ضمانتهای وامهای خود در قسطنطنیه را به عهده داشتند. سلطان برای راضی نگاه داشتن این خارجیان ضمانتها و گروهای داده شده را یکی پس از دیگری به آنها می بخشید... در کنار این استقراض خارجی، فساد غیر قابل تصور و عدم توانائی انجام اصلاحات موجب سقوط عثمانیها شد. "با این شرایط که عثمانی داشت بعد از جنگ ۱۸۷۸ بالکان، کشورهای زیرسلطه عثمانی در بالکان می‌توانستند خیلی زودتر به استقلال برسند و عثمانی را تجزیه نمایند. اما اتفاقا قدرتهای امپریالیستی اروپائی از یک طرف بوسیله نیروی دریائی خود و از طرف دیگر با دادن رشوه، مانع این کار شدند... (چرا؟ زیرا) پادشاه (به عنوان تنها فرد صاحب اختیار) به همه کاری مجاز بود و (لذا) هرچه را که کشورهای غربی از او می‌خواستند انجام می داد. او اجازه داد سرزمینها و استانهای خود را یکی بعد از دیگری از کشورش بگیرند، بدون آنکه کوچکترین عکس‌العملی نشان دهد. به علاوه ساختار جدید قدرت با تجزیه عثمانی می‌توانست موجب شود که روسها به دریای مدیترانه راه یابند." "تقریبا تمام این سرزمینهائی که به زیر سلطه اروپائیان درآمدند، حد اقل اسماً متعلق به عثمانی بودند و عثمانی اگر می‌خواست می‌توانست از آن دفاع نماید. اما پادشاهی عثمانی خسته و ناتوان به علت وامهای قرض گرفته در مقابل سقوط قرار داشت." (Henle, 1972:23)

بدین ترتیب امپراتوری عثمانی رو به تحلیل گذاشت، تا از درون پوسیده و تضعیف شد. سپس وقتی در جنگ جهانی اول با همپیمانی اتریش و آلمان در مقابل انگلستان و متفقین قرار گرفت، انگلستان نقشه زیر را برای نابودی نهائی عثمانی پیاده کرد که ما آن را از قول آقای هنله نقل می کنیم. "در سال ۱۹۱۵ سر هنری مک ماهون (Sir Henry Mac Mahon) موفق شد شریف بزرگ حسین از مکه را به جنگ بر ضد عثمانیهای تضعیف شده برانگیزد و به جمع متفقین بکشاند (م .ش . همچنین قوچانی ص ۲۶۹). سر مک ماهون به نام حکومت انگلستان با سلسله هاشمی حاکم برحجاز یک قرارداد کتبی بست که طی آن عرب ها تحت قدرت و فرمان حسین وارد جنگ با ترکیه شوند. انگلستان قول داد که سلاح و متخصص آموزش بفرستد و همچنین بعد از پایان جنگ، یک کشور واحد مستقل عربی از سرزمین های حجاز، فلسطین، سوریه و عراق تشکیل شود. بر این اساس بود که در سال ۱۹۱۶ شورش

اعراب آغاز شد و این مشارکت (اعراب) برای پیروزی لشکر خاورنزدیک متفقین تحت فرمان مارشال آلن بای (Allenby) تعیین کننده بود." (Henle, 1972: 27)

حاشیه: نقش توماس لاورنس (مشهور به لاورنس عربستان):

(Thomas Edward Lawrence) به عنوان یکی از ۵ فرزند پدر و مادری که هیچگاه با هم ازدواج نکردند، از ابتدا به عنوان دانشجوی رشته تاریخ دانشگاه آکسفورد به اتفاقاتی که برای مسیحیان در جنگ‌های صلیبی افتاده بود بسیار علاقمند بود. به همین علت در سال ۱۹۰۹ در سن ۲۱ سالگی، به تنهائی، با پای پیاده، مسیر (جنگهای صلیبی) را در سوریه و فلسطین طی کرد. در سالهای ۱۹۱۱ تا ۱۹۱۴ نیز در اکتشافات شمال فرات مشارکت نمود و زبان عربی را یاد گرفت و به اعراب بدوی علاقمند شد و آنها را به عنوان یک ملت در نظر می‌آورد. سپس در گروه اکتشافات فلسطین که برای سیستم اطلاعاتی انگلستان کار می‌کرد، مشغول بود. با آغاز جنگ جهانی اول، توماس لورنس وارد سیستم اطلاعاتی انگلستان در مصر شد و به علت تسلط به زبان

سرهنگ T.E.Lawrence: راست و چپ در واقعیت، وسط Peter O'Toole در فیلم "لورنس عربستان"ماخذ:ویکیپدیا عربی به عنوان واسط بین انگلستان و شریف حسین فعال شد. او توانست به سرعت یک رابطه صمیمانه مخصوصا با فیصل، یکی از پسران حسین، برقرار کند و نیروهای عرب را به اقدامات پارتیزانی کوتاه و سریع بر ضد قرارگاههای کوچک عثمانی و انفجار راه آهن ارتباطی در منطقه تحریک کند که با موفقیت انجام داده می‌شد.

"اما....اهداف جنگی واقعی انگلستان در خاورنزدیک به هیچ وجه با قول هائی که مک ماهون به (شریف) حسین و پسرانش داده بود، مطابقت نمی‌کرد. آنها (انگلستان) بیش از هرچیز تسلط بر کانال سوئز و ارتباط با خلیج فارس و تسلط بر منابع نفتی را در نظر داشتند. (لذا از ابتدا به هیچوجه مایل نبودند بر اساس قولشان عمل کنند و مناطق خاورنزدیک را دراختیار اعراب بگذارند)." (Henle, 1972: 27) (م.ش. همچنین قوچانی ۲۶۹ ب ب و ۲۸۸) "فرانسه به عنوان نزدیکترین متعهد انگلستان نیز اهداف کاملا مشخص جنگی در خاورنزدیک داشت ،... یعنی تضمین و قطعیت سرزمینهای اشغالی خود و کسب سهم خود از منابع نفتی ." (Henle, 1972: 28) "روسیه به عنوان متفق سوم به دنبال مناطق شمالی تر بود. بدین ترتیب سه متفق با هم در سال ۱۹۱۶ در قالب یک قرداد سری به نام سایکز- پیکت (Sykes-Picot) برای هماهنگی توقعات خود از متصرفات جنگی در خاورنزدیک به توافق رسیدند که در آن از قولهای مک ماهون به شریف حسین چیزی وجود نداشت ."...."سری بودن این قرار داد و تقسیمات خاورنزدیک ...

البته کاملا رعایت شد تا آنکه بعد از انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ شوروی (Sowiets) کپی این قرارداد را در محلهای محافظت اسناد تزار در سنت پترزبورگ یافتند و محتوایش را بر تمام جهانیان آشکار ساختند...". (Henle, 1972: 28)

نقشهٔ قرارداد سایکس-پیکوت و تقسیم خاورمیانه بین انگلستان و فرانسه. ماخذ: تصویر: ویکیپدیا. در هنگام این معاهده طرف فرانسوی، (François Georges-Picot) با تجربه تر از طرف انگلیسی Mark Sykes) بود و توانست سهم بیشتری برای فرانسه بدست آورد.

آقای هنله می نویسد: "«سیکت-پیکت» تنها خیانت لندن به قولهایش... به اعراب نبود. وایتهال (انگلستان) با یک طرف دیگر منطقه نیز قرارداد می بندد، با صهیونیستها... برای ایجاد کشور یهودی...". "در مقابل نقش یهودیها نیز زیاد بود...: تامین امنیت کانال سوئز برای انگلستان." (Henle, 1972: 28) ... "بعد از پایان جنگ اول، در قرارداد پاریس نیز امیدهای اعراب به یاس مبدل شد و انگلستان گفت که نمی تواند به قولهایش در مقابل مصر - که در جنگ همراهی کرده بود - عمل کند. در پی این رفتار، شورشهائی در مصر درگرفت. گرچه انگلستان ابتدا کمی کوتاه آمد، اما پس از اندکی سودان را از مصر گرفت ... لذا در پایان جنگ اول وضعیت اعراب که در پی استقلال از عثمانی بودند، به تجزیه بیشتر کشورهایشان و تحقیر و استثمار بیشتر مردمانشان انجامید. Henle,) 1972: 29, 30) "برای ترکیه وضعیت بدتر بود. تنها خطه ای را که به او دادند شمال غربی آناتولی (از آنکارا به سوی سامسون ) بود. متفقین با نیروی دریائیشان هرچه می خواستند به ترکیه دیکته می کردند. تنها انقلاب روسیه ترکیه را نجات داد و قسمتهائی از اطراف دریای بوسپروس متعلق به روسیه به ترکیه بازگشت ." (30 :1972 ,Henle)

"بعد از این زنجیره خیانتهای آشکار... در جهان عرب شورشهای مختلف درگرفت"... "... از جمله، جنگ در سوریه تحت سلطه فرانسویان که از ۱۹۲۰ تا ۱۹۲۵ بطول انجامید و "توسط فرانسویان با قساوت سرکوب و نابود شد."... (31 :1972 ,Henle) "در مراکش نیز در سال ۱۹۲۰ یک شورش بربری آغاز و در سال ۱۹۲۲ به یک جنگ تمام عیار تبدیل شد، اولین جنگ بزرگ آزادی طلبانه اعراب (اما بعد از ٤ سال ) در ۱۹۲۶ نیروهای متفق فرانسه و اسپانیا توانستند با ۲۰۰۰۰۰ سرباز و تانک و هواپیما وارد صحنه شوند و تازه آنهم وقتی موفق شدند که به امیر بربر عبدالکریم در مراسمی خاص بطور رسمی قول و اطمینان آزادی دادند و (البته ) بعد هم زیر قولشان زدند". (31 :1972 ,Henle). "قرار دادهای پاریس و سن رومو تصرفات جنگی خاورنزدیک را در بین قدرتهای خارجی تقسیم نمود. مناطقی که آزاد ماند - آنهم فقط اسماً - یکی ترکیه بسیار کوچک شده بود، با آینده‌ای بسیار نامشخص دیگری محدوده داخل شبه جزیره عربستان و بعد هم ایران ایران هم فقط به این علت آزاد ماند که قدرتهای پیروز نتوانستند در باره اندازه سهم خود با یکدیگر به توافق برسند." (33 :1972 ,Henle)

"با وصف این باید سیاست خاورنزدیک انگلستان را در آن زمان از این نظر تمجید کرد که بسیار بازتر و انسانی تر از سیاست و رفتار فرانسویان بود و به هدایت از دور و کنترل غیر مستقیم قناعت کرد. انگلستان به تدریج خود را از کشورهای زیر سلطه بیرون کشید و کنترل آنها را غیر مستقیم در دست داشت." (42/43 :1972 ,Henle) "در این شرایط (۱۹۵۰) به بعد یک مسئله لاینحل در سیاست خاورنزدیک باقی ماند که کشورهای غربی از سال ۱۹۱۹ آنرا به تعویق انداخته بودند کشورهای منطقه خاورنزدیک چگونه می‌بایست کنترل میشدند؛ اگر روزی از طریق نیروی نظامی دیگر قابل کنترل نمی‌بودند؟ اینکه این کشورها باید کنترل شوند در این باره لندن و پاریس - و بعداً که واشنگتن هم به آنها اضافه شد تردید وجود نداشت. (1972:43, Henle) "سیاست غربی مبنی بر تسلط بر مناطق مستعمره قبلی... نیازمند آن بود که خاور نزدیک را برای اهداف مختلفش در سیستم سیاسی - نظامی خود ادغام کند، آنهم بدون هیچ قید و شرطی" ... "معنی این آن بود که سیاست خاورنزدیک غرب حالا کنترلهای همه جانبه غیر مستقیم و همچنین ابزار قدرت لازم برای آن را جستجو میکرد (که) در مرحله اول ایجاد پایگاههای نظامی... بر اساس قراردادهای مناسب (بود).... فقط از آن طریق ممکن بود که حکومت‌های دست نشانده جاده های ارتباطی و منافع اقتصادی (غرب) تامین شود"... :1972 ,Henle) (43/44 "هدف واقعی این قراردادها آن بود که جنبشهای ملی ضد امپریالیستی را در آن کشورها کنترل کنند........ از آن زمان سیاستهای خاورنزدیک غرب تدریجاً اما قطعاً شکست خورد....." (1972:44 ,Henle) "... زیرا غرب نتوانسته تا امروز به این نتیجه برسد که از کنترل دوستانش و از تنزل آنها به جایگاه تحقیر آمیز اقمار غرب چشم بپوشد ... در این نکته یکی از ابعاد ماهیت امپریالیزم غرب نهفته که به هیچوجه آنطور که ما مایلیم باور کنیم نمرده است. آن قدرتهای بزرگ که احساس میکنند مسئولیت «رهبری» (جهان) به عهده آنهاست، همچنان قادر نیستند، تساوی حقوق را اعمال و پایه های دوستی همسان را بنا نمایند. (و) علل این رفتار عمیق تر از فقط فرصت طلبی سیاسی است. (1972:44 ,Henle) تسلط بر منطقه... هسته اصلی سیاست آنهاست." .. "استقلال فقط تا آن حد مجاز بود که اهداف قدرتهای بزرگ غرب را تامین نماید... ...برای ایفای این نقشها آنها شخصیتهای مادون محافظه کار (متحجر)، شیخهای فئودال و سلطانها را انتخاب میکردند که همگی یک دلبستگی و منفعت عمیق در آن نکته داشتند که وضعیت و ساختار سودآور موجود را حفظ نمایند." ,Henle) 1972:45)

"اپوزیسیون فقط در آن حد اجازه حضور می داشت که «متعادل و آرام در آخور»، کمی فشار می‌آورد...اما هرگز وضعیت موجود را مورد انتقاد قرار نمی‌داد."(Henle, 1972:45) .

بدین ترتیب ملاحظه می شود که استعمار اروپائی چه نقشه هائی را برای کشورهای منطقه داشته است و با تردید بسیار کم این نقشه ها همچنان پیگیری می شود اما نسبت به شرایط زمان با روشهای ظریفتر و نامحسوستر. و باز تردید کمی می ماند که در برخورد با خاورمیانه که صرفا از کشورهای اسلامی تشکیل شده بود، خصومت های دیرین که خود را در جنگهای صلیبی و در جنگ با عثمانی ها نشان می داد، همچنان انگیزه های بسیار عمیق پنهانی بوده و هست!!

۱-۳ استعمار و امروز

مطالبی که در اینجا درباره استعمار تشریح شد، برنامه ای بود که عموما کم وبیش تا حدود دهه ۱۹۷۰ در کشورهای مستعمره قدیم و جدید اجرا می شد. هر چند که در کشورهای جهان سوم و مستعمره و نیمه مستعمره، سران و مردمان آنجا خود به خود در همان ریلهای عمیق فرهنگی قدیم کار گذاشته شده استعمار پیش می روند و جز آن نمی خواهند. اما در عین حال کشورهای غربی و جهان دچار تحولات و تغییرات عمیقی شده اند که به تناسب آن، برنامه های استعماری از آغاز قرن بیستم به تدریج رو به تغییر گذاشت. کشورهای غربی دیگر نمی توانند همان سیاست قبلی استعماری را ـ اقلا با آن شدت ـ دنبال کنند، زیرا در آن کشورها آگاهی مردم بسیار افزایش یافته و انسانهای آگاه و شریف تاثیر بسیار قوی بر روی سیاست های اجرائی کشورشان دارند. وقتی خانم هریت استو در سال ۱۸۵۲کتاب "کلبه عمو تُم"(Uncle Tom’s Cabin) را نوشت و در آن، زندگانی و رفتار فجیع با بردگان سیاه را تشریح کرد، پس از نامهربانی های اولیه، هم در امریکا و هم در سایر کشورها مورد استقبال زیاد قرار گرفت و تحول و انقلاب بزرگی را به راه انداخت. در سال ۱۹۶۰ هنوز برده داری در آمریکا کم وبیش وجود داشت. اما چه کسی تصور می کرد که از بین سیاه پوستانی که فقط برده بودند، جانشان ارزشی نداشت و کشتن آنها جرم محسوب نمی شد و هر اقدام ضد انسانی برضد آنها مجاز بود۲۴، روزی یک فرد مانند باراک اوباما رئیس جمهور کشور امریکا و قدرتمند ترین و از نظر آماری محبوبترین رهبر جهان غرب شود. در پی این تحولات بود که در افریقای جنوبی فشارهای بین المللی و انتقاد های شدید از سیاستها و رفتار سفیدپوستان نسبت به سیاهان زیر سلطه آنها شدت گرفت و با مداخله نامحسوس سیاستمداران سیاهپوست آمریکائی، سفید پوستان مجبور شدند حاصل تلاش بیش از ۳۰۰ ساله خود در آنجا را به سیاهپوستان واگذار نمایند. همینطور در اروپا. اروپائیان که تا این اندازه از ترکهای عثمانی متنفر بودند، امروز آلمانیها حتی پُست وزارت را به ترکها می دهند. در انگلستان نیز با تمام پایبندی به سنتهای دیرینه یک نوع گذشت و بلند نظری نسبت به خارجی ها مشهود است. پرنسس دایانا و

مخصوصا آقای تونی بلر یک فرایند تغییر ارزشها را وارد جامعه انگلستان کردند که برای شرایط انگلستان نزدیک به یک انقلاب بود. البته شرایطی را که آقای تونی بلر فراهم ساخته بود و خود سهم مهمی در تغییرات اساسی در انگلستان داشت، در تجلّی پرنسس دیانا بی تاثیر نبود. فرهنگ کنونی انگلستان دیگر برده داری و استثمار را اقلا مانند گذشته نمی پذیرد.

در عین حال با روی کار آمدن سیاستمداران استعمار گرا، هرجا که منافع ایجاب کند، اقدامات سودجویانه جاری می گردد. یک نمونه اخیر آن اقدامات مشترک در شمال افریقا بوده است که با لیبی و به غارت بردن نفت آن آغاز شد

آقای ژان تسیگلر بر اساس تجربیاتش در نقش یکی از متخصصان سازمان ملل بر این نظر است که امروزه دیگر یک کشور در فکر استثمار نیست. او معتقد است که گروه های منسجم و متحد سرمایه داری، در قالب "جهانی کردن"، جهان را در کنترل گرفته اند. او این گروه را ”Kosmokrat“ یا "جهان سالار" ها می نامد که در فکر ایجاد قحطی، فقر و گرسنگی هستند تا از آن طریق نیاز و بعد تقاضا بوجود آورند، تا بتوانند کالاهای مورد نیازی را که خود از قبل تحت کنترل خود درآورده اند (مانند منابع آبهای معدنی، بذرهای اصلاح شده و ...) با قیمت و سود بیشتری بفروش برسانند. (Ziegler, 2008:43f .م.ش). وقتی مردم ظلم دیده نیز با این سیاست ها به مقابله برمیخیزند، سرمایه داران آنها را تروریست می نامند. (م.ش. همچنین 2008 ,Soukup)

اما متاسفانه در کشورهای عقب نگهداشته شده، سازماندهی استعماری و ریل های کارگذاشته، به یک فرهنگ تبدیل شده است و اقدامات از جانب خودی ها همچنان در همان ریلهای عقب افتادگی استعماری کار گذاشته شده از قبل، حرکت می کند. زیرا چنانکه گفته شد، استعمار اهداف خود را به ارزشهای عمیق فرهنگی تبدیل کرده است و مردم و مسئولان آن کشورها خود را با آن عقب افتادگی، همانند احساس می کنند، در آن بزرگ شده اند، با آن خوگرفته اند، آن فرهنگ جزئی از آنها است و آنها جزئی از آنند. اهداف آنها همان اهداف استعمار است، گرچه خود وقوف ندارند و مایل به پذیرش این واقعیت نیستند.

(مولوی دفتر دوم ۸-۳۷۳۵)

از طرف دیگر آن ملاحظات انسانی و رعایت اخلاق که در بین مردم غرب نسبت به جهان سوم وجود دارد، در رقابت‌های سودجویانه و بی‌رحمانه در بین سرمایه داران غربی و ایادی و اقمار آنها، عموما با تمسخر دیده می‌شود. آنها آب گل آلود کشورهای مستعمره را برای ماهیگیری خود بسیار مناسب می‌بینند و مخصوصا در مورد کشورهای اسلامی قابل توجیه می‌نمایانند:

با نوشته آقای هانتینگتون (1993 ,Huntington) و سپس تبلغات در مورد وقایع ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، یک فضای ضد اسلام بوجود آمد که با سیاست دیرینه نظام پاپی منطبق بود. سپس وقتی آقای یوزف راتزینگر (Joseph Ratzinger)، به عنوان پاپ بندیکت شانزدهم در سخنرانی خود در ۱۲ سپتامبر ۲۰۰۶ در شهر رگنزبورگ، با ذکر جمله‌ای از یک منبع تاریخی، تلویحا اسلام را به عنوان دینی معرفی نمود که با زور (شمشیر) گسترش یافت (Regensburg lecture $\leftarrow$) این فضای ضد اسلامی بسیار تقویت شد. از آن زمان مسلمانان در اذهان با تروریست‌ها یا شبه تروریست‌ها تداعی شدند. سپس با استفاده مستمر از واژه "اسلامیست" (Islamist) ها و پر شدن فضای تبلیغاتی غرب با این واژه، فرصتی پدید آمد تا در مورد مظلومیت مسیحیان در مقابل مسلمانان (مصر، هندوستان،...) تبلیغ و اسلام به عنوان دشمن مسیحیت نشان داده شود. مثلا در گزارش کلیسای کاتولیک: "خونریزی مصر و مطرح شدن (صحت) سخنرانی رگنزبورگ بندیکت شانزدهم. http://www.katholisches.info/2013/08/20/blutiges-aegipten-und-die-aktualitaet-der-regensburger-rede-benedikts-xvi

با این تبلیغات، یک حرکت مشابه انگیزه جنگ‌های صلیبی بر ضد مسلمانان شکل گرفت و اکثر مردم کشورهای مسیحی را نیز از آن متقاعد ساخت. این شرایط لازم بود تا اقدامات نظامی در سودان، مالی... با بهانه حفظ مسیحیان در مقابل "اسلامیست" را توجیه گردد.

لذا در این شرایط، انقلاب اسلامی ایران و شعارهای ضد استعماری و ضد غربی آن به این فضا دامن زده است و این تنفر دیرینه اروپائیان بر ضد اسلام را مجددا فعال کرده است. در نتیجه این نگرانی که برای بار سوم خطری از جانب اسلام اروپا را مورد تهدید قرار داده است، هرنوع اقدام بر ضد مسلمانان را توجیه می‌کند.

۱-۴ نتیجه گیری

با توجه به تضاد خطرناکی که بین ایران و کشورهای غربی بوجود آمده و شکل تضاد دینی به خود گرفته است و با توجه به اینکه کشورهای غربی نتوانستند با ابزار نظامی این جنبش را خاموش کنند، از مشابه ابزار و روش‌هائی استفاده می‌کنند که به کمک آنها عثمانیان را از درون از پای درآورند.

گرچه باید تلاش نمود تا از این بازی تضاد (conflict game) بیرون آئیم. اما تا موقعیکه این شرایط تضاد وجود دارد، متاسفانه بازی بر اساس "حاصل جمع صفر" (-zero-summ competition) پیش می‌رود که طی آن هرچه برای یک طرف خوب است، برای طرف دیگر بد است. در این بازی یک فضای کاملا بی اعتمادی و تخریب تقابل وجود دارد. بر این اساس نیز دشمن در همه زمینه‌ها از هیچ تلاش تخریبی کوتاهی نمی‌کند.

جای تاسف است که با وصف جنگ‌های طولانی در طول تاریخ اخیر (ناپلئون جنگهای جهانی) که جان میلیونها انسان را به باد دادند، باوصف این و با وصف رشد و پیشرفت

جوامع، رهبران جهان که داعیه علم، شعور و انسانیت دارند، هنوز قادر نیستند تضاد ها با روشهای عقلانی حل کنند و مرتبا به علت منافع دنیوی در پی جنگ و تضاد هستند. لذا در این بازی تضاد:

به قولهای استعمارگران نمی توان اعتماد کرد. رفتار آنها در گذشته نشان داده است که ابتدا قولهائی برای فریب کشورها می دهند، اما بعد که به اهداف خود رسیدند، زیر آن زده اند حتی در دوران اخیر نیز، سفیر امریکا در عراق، صدام را گول زد و او را به حمله به کویت ترغیب نمود. آقای گورباچف نیز در زمستان ۲۰۱۲ در مصاحبه ای گفت که آقای بیکر وزیر خارجه وقت امریکا به قولش عمل نکرد و او را گول زد. این همان رفتار شیطان است: "... وَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ .." (ابراهیم ۲۲) و این مشخص می کند که نظر امام خمینی در این باره بیجهت نبوده است که استعمارگران را شیطان خوانده و بزرگ آنها را نیز متمایز کرده بود.

در شرایط کنونی، مهمترین وسیله استعمار برای نابودی کشورهای اسلامی

• مبتلا کردن به زندگی اشرافیتی رنتخوار، دنیا دوستی وعیاشی .... است، که به شکل های گوناگون در زندگی فردی و اجتماعی اداره کنندگان جامعه ظاهر می شود. یکی از مهمترین عوامل نابودی نظام عثمانی نیز از نظر آقای هنله در رابطه با همین مسئله، هزینه های منزلتی اشرافیت دولتی بوده است (Henle, 1972:264) که در ساختمانهای با شکوه، وسائل مجلل، لباسهای فاخر و تجهیزات گران منعکس می شود و فقط برای ارضاء نیاز به منزلت مفیدند. این هزینه های گزاف منزلتی طبعا باید از یک منبع مالی تامین شوند و در اینجا خارجیها فورا به کمک می آیند و با کمال سخاوتمندی
• وام های خارجی خود را عرضه می کنند که حربه مناسبی برای نابودی است.
• شبکه اطرافیان فئودال و سودجوی حاکم که خارجیها با زیرکی با آنها کانالهای ارتباطی برقرار می کنند و از طریق آنها نیاز به هزینه های منزلتی و در پی آن نیاز به استقراض خارجی را تقویت و تایید و به عنوان تنها راه نجات پیش روی حاکمان می گذارند. اینان به نوبه خود
• تحت نفوذ مشاوران خارجی هستند که با ظرافت اهداف استعمارگران را برای ما تبدیل به نیاز می کنند.
• فساد مالی، رشوه وتطمیع حربه بسیار مؤثر دیگر در این مسیر است که به عنوان یک سرطان به جان کشورهای اسلامی انداخته می شود.
• این بلا و این فساد در شرایط قدرت مطلقه سلاطین عثمانی ایجاد شد و اطرافیان فئودال و فاسد در رقابت با یکدیگر بر سر قدرت و کسب مال، نسبت به رشوه و کسب امتیاز از خارج آسیب پذیر و آماده شدند و ما نیز مورد تهدید همین آسیب ها هستیم .

بعد از تشریح این سیاست کلی نظام استعماری، حالا نوبت به آن می رسد که به بینیم این سیاست بطور خاص در مورد ایران چه بوده است. سئوال مشخص آن است که

• در نظام استعماری برای ایران چه جایگاه و نقشی در نظر گرفته شد؟
• چگونه این نقش در طول زمان شکل گرفت و ثبیت شد؟ و

• تا چه اندازه کشورهای غربی مایلند به ایران اجازه دهند از نقش تعریف شده خود خارج شود؟

به این سئوالات در بخش بعد پرداخته می شود.